شيعه در اسلام - ط قديم - علامه طباطبایی - الصفحة ٢٤٦

مراجعت كردند.

در بين راه، غلام عثمان را ديدند كه بر شتر او سوار و به طرف مصر مى رود، از وى بدگمان شده او را تفتيش نمودند، با او نامه اى يافتند كه براى والى مصر نوشته بود بدين مضمون: به نام خدا، وقتى عبدالرحمان بن عديس نزد تو آمد، صد تازيانه به او بزن و سر و ريشش را بتراش و به زندان طويل المده محكومش كن و مانند اين عمل را در باره عمرو بن الحمق و سودان بن حمران و عروة بن نباع اجراء كن!! نامه را گرفته و با خشم به جانب عثمان برگشته اظهار داشتند: تو به ما خيانت كردى! عثمان نامه را انكار نمود. گفتند غلام تو حامل نامه بود. پاسخ داد بدون اجازه من اين عمل را مرتكب شده. گفتند مركوبش شتر تو بود، پاسخ داد شترم را دزديده اند! گفتند: نامه به خط منشى تو مى باشد، پاسخ داد بدون اجازه و اطلاع من اين كار را انجام داده!! گفتند پس به هر حال تو لياقت خلافت ندارى و بايد استعفا دهى؛ زيرا اگر اين كار به اجازه تو انجام گرفته خيانت پيشه هستى و اگر اين كارهاى مهم بدون اجازه و اطلاع تو صورت گرفته پس بى عرضگى و عدم لياقت تو ثابت مى شود و به هر حال يا استعفا كن و يا الا ن عمال ستمكار را عزل كن.

عثمان پاسخ داد: اگر من بخواهم مطابق ميل شما رفتار كنم پس شما حكومت داريد، من چه كاره هستم؟ آنان با حالت خشم از مجلس بلند شدند (تاريخ طبرى، ج ٣، ص ٤٠٢- ٤٠٩. تاريخ يعقوبى، ج ٢ ص و ١٥١)

[٤٠]

تاريخ طبرى، ج ٣، ص ٣٧٧.

[٤١] صحيح بخارى، ج ٦، ص ٨٩. تاريخ يعقوبى، ج ٢، ص ١١٣.

[٤٢]

تاريخ يعقوبى، ج ٢، ص ١١١. تاريخ طبرى، ج ٣، ص ١٢٩- ١٣٢.

[٤٣]

تاريخ يعقوبى، ج ٢، ص ١١٣. شرح ابن ابى الحديد، ج ١، ص ٩: در روايات زيادى وارد شده كه بعد از انعقاد بيعت ابى بكر، وى پيش على فرستاد و از وى بيعت خواست، على پاسخ داد كه من عهد كرده ام كه از خانه بجز براى نماز بيرون نروم تا قرآن را جمع كنم. و باز وارد است كه على پس از شش ماه با ابى بكر بيعت كرد و اين دليل تمام كردن جمع قرآن مى باشد. و نيز وارد است كه على پس از جمع قرآن مصحف را به شترى بار كرده پيش مردم آورده نشان داد. و نيز وارد است كه جنگ يمامه كه قرآن پس از آن تأليف شده، در سال دوم خلافت ابى بكر بوده است، مطالب نامبرده در غالب كتب تاريخ و حديث كه متعرض قصه جمع مصحف شده اند يافت مى شود.

[٤٤]

تاريخ يعقوبى، ج ٢، ص ١٥٤.

[٤٥]

تاريخ يعقوبى، ج ٢، ص ١٥٥ مروج الذهب، ج ٢، ص ٣٦٤.

[٤٦]

نهج البلاغه، خطبه ١٥.

[٤٧]

پس از رحلت پيغمبر اكرم (ص) اقليت انگشت شمار به پيروى على (ع) از بيعت تخلف كردند و در رأس اين اقليت از صحابه سلمان و ابوذر و مقداد و عمار بودند و در آغاز خلافت على (ع) نيز اقليت قابل توجهى به عنوان مخالف از بيعت سر باز زدند و از جمله متخلفين و مخالفين سرسخت سعيد بن عاص و وليد بن عقبه و مروان بن حكم و عمرو بن عاص و بسر بن ارطاة و سمرة بن جندب و مغيرة بن شعبه و غير ايشان بودند.

مطالعه بيوگرافى اين دو دسته و تأمل در اعمالى كه انجام داده اند و داستانهايى كه تاريخ از ايشان ضبط كرده، شخصيت دينى و هدف ايشان را به خوبى روشن مى كند.

دسته اولى از اصحاب خاص پيغمبر اكرم و از زهاد و عباد و فداكاران و آزاديخواهان اسلامى و مورد علاقه خاص پيغمبر اكرم بودند. پيغمبر فرمود خدا به من خبر داد كه چهار نفر را دوست دارد و مرا نيز امر كرده كه دوستشان دارم. نام ايشان را پرسيدند سه مرتبه فرمود: على سپس نام ابوذر و سلمان و مقداد را برد (سنن ابن ماجه، ج ١، ص ٦٦) عايشه گويد رسول خدا فرمود: هر دو امرى كه بر عمار عرضه شود حتما حق و ارشد آنها را اختيار خواهد كرد (سنن ابن ماجه، ج ١، ص ٦٦) پيغمبر فرمود: (راستگوتر از ابوذر در ميان زمين و آسمان وجود ندارد)، (سنن ابن ماجه، ج ١، ص ٦٨) از اينان در همه مدت حيات، يك عمل غير مشروع نقل نشده و خونى به ناحق نريخته اند، به عرض كسى متعرض نشده اند، مال كسى را نربوده اند يا به افساد و گمراهى مردم نپرداخته اند.

ولى تاريخ از فجايع اعمال و تبهكاريهاى دسته دوم پر است و خونهاى ناحق كه ريخته اند و مالهاى مسلمانان كه ربوده اند و اعمال شرم آور كه انجام داده اند، از شماره بيرون است و با هيچ عذرى نمى توان توجيه كرد جز اينكه گفته شود (چنانكه جماعت مى گويند) خدا از اينان راضى بود و در هر جنايتى كه مى كردند آزاد بودند و مقررات اسلام كه در كتاب و سنت است در حق ديگران وضع شده بوده است!!

[٤٨]

مروج الذهب، ج ٢، ص ٣٦٢. نهج البلاغه، خطبه ١٢٢. تاريخ يعقوبى، ج ٢، ص ١٦٠ شرح ابن ابى الحديد، ج ١، ص ١٨٠.

[٤٩]

تاريخ يعقوبى، ج ٢ تاريخ ابى الفداء، ج ١، ص ١٧٢. مروج الذهب، ج ٢، ص ٣٦٦.

[٥٠]

تاريخ يعقوبى، ج ٢، ص ١٥٢.

[٥١]

تاريخ يعقوبى، ج ٢، ص ١٥٤. تاريخ ابى الفداء، ج ١، ص ١٧١.

[٥٢]

تاريخ يعقوبى، ج ٢، ص ١٥٢.

[٥٣]

هنگامى كه عثمان در محاصره شورشيان بود به وسيله نامه از معاويه استمداد كرد، معاويه دوازده هزار لشكر مجهز تهيه كرده به سوى مدينه حركت نمود ولى دستور داد در حدود شام توقف نمايند و خودش نزد عثمان آمد آمادگى لشگر را گزارش داد، عثمان گفت: تو عمدا لشگر را در آنجا متوقف كردى تا من كشته شوم سپس خونخواهى مرا بهانه كرده قيام كنى (تاريخ يعقوبى، ج ٢، ص ١٥٢. مروج الذهب، ج ٣، ص ٢٥. تاريخ طبرى، ص ٤٠٢)

[٥٤]

مروج الذهب، ج ٢، ص ٤١٥.

[٥٥]

به شأن نزول آيه: (وَ انْطَلَقَ الْمَلَأُ مِنْهُمْ أَنِ امْشُوا وَ اصْبِرُوا عَلى‌ آلِهَتِكُمْ)، (سوره ص، آيه ٥) و آيه: (وَ لَوْ لا أَنْ ثَبَّتْناكَ لَقَدْ كِدْتَ تَرْكَنُ إِلَيْهِمْ شَيْئاً قَلِيلًا (سوره اسرى، آيه ٧٤) و آيه: (وَدُّوا لَوْ تُدْهِنُ فَيُدْهِنُونَ) (سوره قلم، آيه ٩) در تفاسير روايتى مراجعه شود.

[٥٦]

كتاب الغرر والدرر آمدى و متفرقات جوامع حديث.

[٥٧]

مروج الذهب، ج ٢، ص ٤٣١. شرح ابن ابى الحديد ج ١، ص ١٨١.

[٥٨]

اشباه و نظاير سيوطى در نحو، ج ٢. شرح ابن ابى الحديد، ج ١، ص ٦.

[٥٩]

ر، ك: نهج البلاغه.

[٦٠]

در بحبوحه جنگ جمل، عربى خدمت على (ع) عرض كرد: يا اميرالمؤ منين! تو مى گويى خدا واحد است؟ مردم از هر طرف به وى حمله كرده گفتند اى عرب! مگر پراكندگى قلب و تشويش خاطر على را مشاهده نمى كنى كه به بحث علمى مى پردازى؟ على (ع) به اصحاب خود فرمود: اين مرد را به حال خود بگذاريد؛ زيرا من در جنگ با اين قوم هم جز روشن شدن عقايد درست و مقاصد دين، منظورى ندارم، سپس تفصيلًا به پاسخ سؤ ال عرب پرداخت (بحار، ج ٢، ص ٦٥)

[٦١]

شرح ابن ابى الحديد، ج ١، ص ٦- ٩.

[٦٢]

تاريخ يعقوبى، ج ٢، ص ١٩١ و ساير تواريخ.

[٦٣]

شرح ابن ابى الحديد، ج ٤، ص ١٦٠. تاريخ طبرى، ج ٤، ص ١٢٤. تاريخ ابن اثير، ج ٣، ص ٢٠٣.

[٦٤]

همان مدرك.

[٦٥]

تاريخ يعقوبى، ج ٢، ص ١٩٣.

[٦٦]

تاريخ يعقوبى، ج ٢، ص ٢٠٢.

[٦٧]

يزيد مردى بود عياش و هوسران و دائم الخمر، لباسهاى حرير و جلف مى پوشيد، سگ و ميمونى داشت كه ملازم و همبازى وى بودند، مجالس شب نشينى او با طرب و ساز و شراب برگزار مى شد، نام ميمون او (ابوقيس) بود و او را لباس زيبا پوشانيده در مجلس شربش حاضر مى كرد! گاهى هم سوار اسبش كرده به مسابقه مى فرستاد (تاريخ يعقوبى، ج ٢، ص ١٩٦. مروج الذهب، ج ٣، ص ٧٧)

[٦٨]

مروج الذهب، ج ٣، ص ٥. تاريخ ابى الفداء، ج ١، ص ١٨٣.

[٦٩]

النصايح الكافيه، ص ٧٢، نقل از كتاب الاحداث.

[٧٠]

رَوى ابُوالْحَسَنِ الْمَدائِنى فى كِتابِ اْلَاحْداثِ قالَ: كَتَبَ مُعاوِيَةُ نُسْخَةً واحِدَةً الى عُمّالِهِ بَعْدَ عامّ الْجَماعَةِ: انّى بَرِئْتُ الذّمَّةَ مِمَّنْ رَوى شَيْئاً مِنْ فَضْلِ ابى تُرابٍ وَاهْلِ بَيْتِهِ (النصايح الكافيه، تأليف محمد بن عقيل، چاپ نجف، سال ١٣٨٦ هجرى، ص ٨٧ و ١٩٤.

[٧١]

النصايح الكافيه، ص ٧٢- ٧٣.

[٧٢]

النصايح الكافيه، ص ٥٨، ٦٤، ٧٧ و ٧٨.

[٧٣]

سوره توبه، آيه ١٠٠.

[٧٤]

تاريخ يعقوبى، ج ٢، ص ٢١٦ تاريخ ابى الفداء، ج ١، ص ١٩٠. مروج الذهب، ج ٣، ص ٦٤ و تواريخ ديگر.

[٧٥]

تاريخ يعقوبى، ج ٢، ص ٢٤٣. تاريخ ابى الفداء، ج ١، ص ١٩٢. مروج الذهب، ج ٣، ص ٧٨.

[٧٦]

تاريخ يعقوبى، ج ٢، ص ٢٢٤ تاريخ ابى الفداء، ج ١، ص ١٩٢. مروج الذهب، ج ٣، ص ٨١.

[٧٧]

تاريخ يعقوبى، ج ٣، ص ٧٣.

[٧٨]

اذا ما جئت رَبّك يوم حَشْرفقل يا ربّ خَرَّقنى الوليد (مروج الذهب، ج ٣، ص ٢١٦)

[٧٩] ر. ك: بحث امام شناسى همين كتاب.

[٨٠]

معجم البلدان، ماده (قم)

[٨١]

مروج الذهب، ج ٣، ص ٢١٧- ٢١٩. تاريخ يعقوبى، ج ٣، ص ٦٦.

[٨٢]

بحار، ج ١٢ و ساير مدارك شيعه.

[٨٣]

تاريخ يعقوبى، ج ٣، ص ٨٤.

[٨٤]

تاريخ يعقوبى، ج ٣، ص ٧٩. تاريخ ابى الفداء، ج ١، ص ٢٠٨ و تواريخ ديگر.

[٨٥]

تاريخ يعقوبى، ج ٣، ص ٨٦. مروج الذهب، ج ٣، ص ٢٦٨.

[٨٦]

تاريخ يعقوبى، ج ٣، ص ٨٦. مروج الذهب ج ٣، ص ٢٧٠.

[٨٧]

تاريه يعقوبى، ج ٣، ص ٩١- ٩٦. تاريخ ابى الفداء، ج ١، ص ٢١٢.

[٨٨]

تاريخ ابى الفداء، ج ٢، ص ٦.

[٨٩]

تاريخ يعقوبى، ج ٣، ص ١٩٨. تاريخ ابى الفداء، ج ٢، ص ٣٣.

[٩٠]

بحار، ج ١٢، احوالات حضرت صادق (ع).

[٩١]

قصه جسر بغداد.

[٩٢]

آغانى ابى الفرج، قصه امين.

[٩٣]

تواريخ.

[٩٤]

تاريخ ابى الفداء و تواريخ ديگر.

[٩٥]

به تواريخ مراجعه شود.

[٩٦]

الحضارة الاسلاميه، ج ١، ص ٩٧.

[٩٧]

مروج الذهب، ج ٤، ص ٣٧٣. الملل والنحل، ج ١، ص ٢٥٤.

[٩٨]

تاريخ ابى الفداء، ج ٢، ص ٦٣ و ج ٣، ص ٥٠.

[٩٩]

ر. ك: تواريخ كامل، روضة الصفا و حبيب السير.

[١٠٠]

تاريخ كامل و تاريخ ابى الفداء، ج ٣.

[١٠١]

تاريخ حبيب السير.

[١٠٢]

تاريخ حبيب السير و تاريخ ابى الفداء و غير آنها.

[١٠٣]

روضات الجنات و رياض العلماء به نقل از ريحانة الادب، ج ٢، ص ٣٦٥.

[١٠٤]

روضات و كتاب مجالس و وفيات الاعيان.

[١٠٥]

روضة الصفا و حبيب السير و غيره.

[١٠٦]

روضة الصفا و حبيب السير.

[١٠٧]

اين مطالب از ملل و نحل شهرستانى و كامل ابن اثير مأخوذ است.

[١٠٨]

اين مطالب از كامل ابن اثير، روضة الصفا، حبيب السير، ابى الفداء و ملل و نحل شهرستانى و بعضى جزئيات آن از تاريخ آقا خانيه مأخوذ است.

[١٠٩]

از آيه فهميده مى شود كه پرستش در دين خدا فرع توحيد و بر اساس آن تنظيم و بنا شده است.

[١١٠]

توصيف فرع درك است و از آيه فهميده مى شود كه جز مخلصين و پاك شدگان خدا به نحوى كه بايد شناخته شود نمى شناسد و خدا از توصيف ديگران منزه است.

[١١١]

از آيه فهميده مى شود كه براى لقاى حق، جز توحيد و عمل صالح راهى نيست.

[١١٢]

از آيه فهميده مى شود كه پرستش واقعى خدا منتج يقين است.

[١١٣]

از آيه فهميده مى شود كه يكى از لوازم يقين، مشاهده ملكوت آسمانها و زمين است.

[١١٤]

از آيات فهميده مى شود كه سرنوشت (ابرار) در كتابى است به نام عليين (بسيار بلند) كه مقربان خدا آن را مشاهده مى كنند و ضمنا از لفظ (يشهده) پيداست كه مراد، كتاب مخطوط نيست بلكه عالم قرب و ارتقاست.

[١١٥]

از آيه فهميده مى شود كه علم يقين باعث مشاهده سرانجام حال اشقيا كه جحيم (جهنم) ناميده مى شود، مى باشد.

[١١٦]

و از اينجاست كه پيغمبر اكرم (ص) در روايتى كه عامه و خاصه نقل كرده اند مى فرمايد: (ما گروه پيامبران با مردم به اندازه خرد ايشان سخن مى گوييم)، (بحار، ج ١، ص ٣٧. اصول كافى، ج ١، ص ٢٠٣)

[١١٧]

سوره نحل، آيه ٤٤.

[١١٨]

سوره جمعه، آيه ٢.

[١١٩]

سوره احزاب، آيه ٢١.

[١٢٠]

مدرك روايت در بخش اول گذشت‌

[١٢١]

نهج البلاغه، خطبه ٢٣١ در پاورقى قرآن در اسلام نيز هست.

[١٢٢]

درالمنثور، ج ٢، ص ٦.

[١٢٣]

تفسير صافى، ص ٨. بحار، ج ١٩، ص ٢٨.

[١٢٤]

سوره شعراء، آيه ١٢٧.

[١٢٥]

سوره حجر، آيه ٧٤.

[١٢٦]

تفسير صافى، ص ٤.

[١٢٧]

سفينة البحار تفسير صافى، ص ١٥ و در تفاسير مرسلًا از آن حضرت منقول است و در كافى و تفسير عياشى و معانى الاخبار، رواياتى در اين معنا نقل شده است.