اوضاع و احوال سياسى پيش برود و در هر زمان گرايشى نشان دهد.
عملكرد مأمون گوياى آن است كه وى در روشها و موضعگيريهاى سياسى از مبادى عقيدتى خود پيروى نمى‌كرد، بلكه اعتقادات خويش را متناسب با شرايط سياسى ابراز و هماهنگ مى‌ساخت. «١» پس از اين بيان كوتاه برمى‌گرديم به پاسخ به سؤال بالا. آنچه در مورد تشيّع مأمون مى‌توان گفت اين است كه:
- اوّلًا ممكن است اظهار تمايل وى به اميرمؤمنان (ع) نشأت گرفته از اعتقاد او به مذهب معتزليان بغداد همچون «بِشْرِ بن معتمر» و «بشر بن غياث» باشد كه بر اين باور بودند حضرت على (ع) بعد از پيامبر (ص) برترين آفريده خداوند است و اعمال آدمى از خود اوست و قرآن مخلوق است. «٢» بسيارى از مورخان نوشته‌اند مأمون بر مذهب معتزله بوده است؛ از اين رو، پيروان اين مذهب گرد او مجتمع بودند. «٣» بر اين اساس احتمال قوى مى‌رود مراد از تشيّع مأمون كه در نوشته مورخان، حتى كلمات خود او آمده است صرفاً اظهار تمايل وى به حضرت على (ع) و برتر دانستن آن حضرت از ساير صحابه و نيز خلفا باشد نه معناى اصطلاحى‌اش كه امروزه به ذهن مى‌آيد و در مقابل «تسنّن» است.
- ثانياً بر فرض كه بپذيريم او شيعه به معناى اصطلاحى كلمه بوده است بايد گفت:
عملكردش نشانگر آن است كه او بر ضدّ اعتقادش رفتار كرده و به تعبير شهيد مطهرى «شيعه امام كش» بوده است، مانند مردم كوفه كه برغم داشتن گرايشهاى شيعى، امام‌