اين قيام‌هاى خود جوش را مى‌توان به رگبارى همانند كرد كه در برهه‌اى از زمان، خشم توفنده اين ملّت مظلوم را فرياد كرده و سيلاب ناشى از اين بارش بى‌امان، بساط مستكبران و دول استعمارى و ايادى مزدور داخلى آنان را- اگر چه به صورت موقّت- برچيده است.
اگر از حضور گذراى اين مفاهيم ارزشى در مقطع زمانى خاصّى ياد مى‌كنيم به خاطر آن است كه مستقيماً در تطوّر محتوايى شعر عاشورا دخيل نبوده‌اند، و گرنه اگر از حضور مستمرّ اين مقوله‌هاى ارزشى ناشى از قيام‌هاى پراكنده و خود جوش در متن اجتماع آگاهى داشتيم و قراين تاريخى اين اجازه را به ما مى‌داد، مسلّماً در زمره «عوامل اصلى» و نه «عوامل زمينه‌ساز» از آنها ياد مى‌كرديم.
٢- ٢- عوامل اصلى‌
عواملى كه مستقيماً- و نه غير مستقيم- در تطوّر محتوايى شعر عاشورا نقش بارزى داشته‌اند، عبارتند از:
- احساس لزوم بازآفرينى در شعر عاشورا
- قرائت‌هاى مختلف از فرهنگ عاشورا و تقابل آنها.
- رويارويى با تهاجم فرهنگى غرب.
- ورود شعر متعهّد و معترض در عرصه سياست.
- تأثير ادعيه مأثوره، خصوصاً زيارت عاشورا.
علاوه بر اين عوامل، چهار عامل اصلى ديگر نيز در رويكرد جدّى شاعران دو دهه اخير به مفاهيم ارزشى عاشورا بسيار دخيل بوده‌اند كه به خاطر اهمّيت خاصّى كه داشته‌اند از يك سو، و نقش بارزى كه در تغيير