آنچه كه اعتقادها و يا معارف دينى را تأثيرگذار مى‌كند، شهود و يا باور نيست، بلكه «احساس اضطرار» و افتقار و احتياج است و اثبات خداى متعال شهوداً و يا برهاناً ما را از درجات شياطين جدا نخواهد كرد. چون آنها نيز اين شهود و اين حضور را داشتند، ولى چشم پوشيدند.

اين خيال كه اگر ما به حدى برسيم كه باور پيدا كنيم، نجات پيدا مى‌كنيم اين ساده‌لوحى است. [انسان‌] با وجود يقين چشم مى‌پوشد و عذر مى‌آورد. تكاثر، لهو، اشتغالات، يا گرايشات ديگر مانع است كه براى خدايى كه او را باور كرده و اثباتش را شناخته، يا براى معادى كه آن را باور كرده و برايش برهانى شده، يا براى رسولى كه او را يافته و باور كرده، تواضع كند و تسليم شود.

در كتاب كافى بابى است كه مرحوم «كلينى» همين عنوان «الإضطرار إلى الحجّه» (اضطرار به وجود حجت) را بر آن گذارده است. اضطرار به حجت و ضرورت حجت است كه كارگشاست و الا اگر اين اضطرار نباشد انسان نمى‌تواند با وجود يقين از بدى چشم بپوشد. مثل كسى كه مى‌داند اين آب است ولى وقتى كه تشنه نمى‌باشد، با وجود علم دنبالش نمى‌رود و برايش زحمت نخواهد كشيد.

اين است كه «اضطرار» گام اول است. تا وقوف به اين ريشه‌هاى اضطرار پيدا نكنيم، سهمى از حالت‌ها و رويش‌ها و كوشش‌ها نخواهيم داشت. اگر درك اضطرار با درك جمال و جلال و انس و محبت و همراهى عنايت حق همراه باشد، آن اضطرار شكل‌هاى قوى‌تر پيدا مى‌كند. همين طور در رابطه با «ولى» وقتى كه انسان اضطرار به وجود ولى را مى‌فهمد، بعد با ولى مأنوس مى‌شود، انس پيدا مى‌كند، محبت پيدا مى‌كند، اشتياق پيدا مى‌كند، آن موقع حال مناجات مى‌آيد، حال پيمان و عهد و قرار مى‌آيد. [آن وقت‌] اين انسان با ولى بيگانه نيست، حتى اگر از او دور باشد. در حالى كه اگر اين اضطرار نباشد، انسان در كنار معصوم و در كنار ولى است اما تعهد، پيمان، يا تكليفى احساس نمى‌كند.

در رابطه با [اقسام‌] زيارت اولياى خدا صحبتى بود كه گاهى زيارت، زيارت محبّ است، گاهى عامل زيارت حاجت و نياز است، گاهى محبت و عشق است، گاهى سپاس و تشكر است، گاهى نيز بهره‌مند شدن از فيوضات و عناياتى است كه در آن جايگاه وجود دارد. در روايات بر اين نكته تأكيد مى‌كنند كه فوز، فرح، بركت، نور، رضوان و ... (عناوينى كه حدود ده- دوازده عنوان مى‌باشد) در همراهى اولياى خداى متعال تحقق پيدا مى‌كند. كسانى كه اين فيوضات را ديده‌اند زيارتشان شكل ديگرى خواهد داشت. پس زيارت محبّ، زيارت محتاج، زيارت شاكر و

(\*) تاريخ سخنرانى: شب دوم محرم‌الحرام ١٣٧٣.