حضرت امام خمينى (ره)، سال‌ها پيش از اوج‌گيرى نهضت اسلامى و پيروزى انقلاب اسلامى، در زمانى كه به نجف اشرف تبعيد شده بودند، پايه‌گذار گفتمانى جديد در عرصه نظام سياسى و اداره جامعه در عصر جديد شدند.

ايشان نخستين بار در بهمن ١٣٤٨ (برابر با ذى قعده و ذى حجه ١٣٨٩) در جلسات درس خارج بيع به طرح اين نظريه پرداختند[١] و بعدها به هنگام تحرير كتاب البيع (جمادى الاولى ١٣٩٦) آن را تبيين و تكميل كردند.[٢] اساس نظريه ياد شده بر اثبات جامعيت احكام اسلامى و توانايى آن براى اداره جامعه و پاسخ‌گويى به نيازهاى مختلف انسان و ضرورت تشكيل حكومت اسلامى براى اجراى احكام و قوانين اسلامى بود. حضرت امام (ره) در مقدمه كتاب ولايت فقيه مى‌نويسد:

اسلام دين افراد مجاهدى است كه به دنبال حق و عدالتند. دين كسانى است كه آزادى و استقلال مى‌خواهند. مكتب مبارزان و مردم ضد استعمار است. اما اينها اسلام را طور ديگرى معرفى كرده‌اند و مى‌كنند تصور نادرستى كه از اسلام در اذهان عامه به وجود آمده و شكل ناقصى كه در حوزه‌هاى علميه عرضه مى‌شود براى اين منظور است كه خاصيت انقلابى و حياتى اسلام را از آن بگيرند و نگذارند مسلمانان در كوشش و جنبش و نهضت باشند؛ دنبال اجراى احكام اسلام باشند؛ حكومتى به وجود بياورند كه سعادتشان را تأمين كند؛ چنان زندگى داشته باشند كه در شأن انسان است.

مثلًا تبليغ كردند كه اسلام دين جامعى نيست؛ دين زندگى نيست؛ براى جامعه نظامات و قوانين ندارد؛ طرز حكومت و قوانين حكومتى نياورده است؛ اسلام فقط احكام حيض و نفاس است؛ اخلاقياتى هم دارد، اما راجع به زندگى و اداره جامعه چيزى ندارد. تبليغات سوء آنها متأسفانه مؤثر واقع شده است.[٣]

و در ادامه خطاب به طلاب علوم دينى مى‌گويند:

همانطور كه آنها بر ضد شما اسلام را بد معرفى كردند، شما اسلام را آن طور كه هست معرفى كنيد؛ ولايت را آن چنان كه هست معرفى كنيد. بگوييد ما كه به ولايت معتقديم، و به اين رسول اكرم (ص) تعيين خليفه كرده و خدا او را واداشته تا تعيين خليفه كند و «ولى امر» مسلمانان را تعيين كند، بايد به ضرورت تشكيل حكومت معتقد باشيم و بايد كوشش كنيم كه دستگاه اجراى احكام و اداره امور برقرار شود. مبارزه در راه تشكيل حكومت اسلامى لازمه اعتقاد به ولايت است.[٤]

نظريه ولايت فقيه كه ابتدا به عنوان يك نظريه علمى و در درس‌هاى خارج مطرح شد، به فاصله نه سال پس از طرح، مبناى نظرى انقلاب اسلامى و تشكيل جمهورى اسلامى در ايران قرار گرفت و به بنيادى براى قانون‌گذارى بر اساس موازين اسلامى تبديل شد.

با اوج‌گيرى حركت انقلاب اسلامى در ايران و شدت گرفتن مبارزات مردمى عليه حكومت شاهنشاهى موضوع تشكيل «جمهورى اسلامى» و پياده شدن احكام اسلام در صدر خواسته‌ها و مطالعات مردم و رهبران انقلاب قرار گرفت و به‌