امام ششم شيعيان (ع) به هنگام برشمردن شروط پذيرش اعمال بندگان از سوى خدا، يكى از اين شروط را تلاش و كوشش آنها در راه اطاعت خدا مى‌داند و خطاب به يارانش مى‌فرمايد:

«آيا شما را خبر ندهم به آنچه خداى صاحب عزّت و جلال، هيچ عملى را جز به آن از بندگان نمى‌پذيرد؟ گفتم: آرى. فرمود: گواهى دادن به اينكه هيچ شايسته پرستشى جز خداوند نيست و اينكه محمّد (ص) بنده و فرستاده اوست و اقرار كردن به آنچه خداوند به آن امر فرموده و ولايت ما و بيزارى از دشمنانمان- يعنى دشمنان امامان- و تسليم شدن به آنان و پرهيزكارى و تلاش و اطمينان و انتظار قائم (ع).»[٢]

ه) تلاش و كوشش، شرط توفيق الهى‌

امام رضا (ع) در روايتى، درخواست توفيق از خداوند، بدون تلاش و كوشش را در حكم مسخره كردن خود مى‌داند و مى‌فرمايد:

«هفت چيز است كه بدون هفت چيز ديگر مسخره‌آميز است. كسى كه به زبان خود طلب آمرزش كند، ولى در دلش [از گناه‌] پشيمان نباشد، خودش را مسخره كرده است. كسى كه از خدا توفيق بخواهد، ولى نكوشد، خودش را مسخره كرده است ....»[٣]

و) تلاش و كوشش يگانه راه پيروى از امام‌

امام على (ع)، در نامه‌اى خطاب به عثمان بن حنيف كه كارگزار آن حضرت در بصره بود، پس از اشاره به ضرورت پيروى از امام و اعلام مشى‌ء خود در زندگى، همگان را به پرهيزكارى و تلاش فراوان، به عنوان يگانه راهى كه مى‌توان با آن، تا حدّى به امام و پيشواى خود نزديك شويم، فرا مى‌خواند:

«آگاه باش! هر پيروى را، امامى است كه از او پيروى مى‌كند و از نور دانشش روشنى مى‌گيرد، آگاه باش! امام شما، از دنياى خود به دو جامه فرسوده و دو قرص نان، رضايت داده است، بدانيد كه شما توانايى چنين كارى را نداريد، ولى با پرهيزكارى و تلاش فراوان و پاكدامنى و راستى، مرا يارى دهيد.»[٤]

ز) ترك گناهان، بزرگ‌ترين تلاش و كوشش‌

نكته ديگرى كه در زمينه تلاش و كوشش در راه اطاعت و بندگى خدا در روايات بر آن تأكيد شده، اهمّيت و اولويت ترك گناهان است.

رسول گرامى اسلام (ص) در اين زمينه مى‌فرمايد:

«در كار [اطاعت خدا] سخت بكوشيد و اگر ناتوانى شما را [از عمل‌] درمانده كرد، از گناهان خوددارى كنيد.»[٥]

آن حضرت در روايت ديگرى مى‌فرمايد: «سخت‌كوش‌ترين مردم كسى است كه از گناهان خوددارى كند.»[٦]

امام صادق (ع) نيز تلاش و كوشش در راه اطاعت خدا، بدون پرهيزكارى را بى‌فايده مى‌داند و مى‌فرمايد:

«تلاش و كوششى كه در آن ورع و پاك‌دامنى نباشد، سودى ندارد.»[٧]

ح) تلاش و كوشش و آمادگى براى سفر آخرت‌

سخن خود در زمينه لزوم تلاش و كوشش در راه اطاعت و بندگى خدا را با كلامى از اميرمؤمنان على (ع) به پايان مى‌بريم. آن حضرت در اين كلام، همگان را به تلاش و كوشش و فراهم آوردن زاد و توشه براى سفر آخرت فراخوانده و از مغرور شدن به سراى دنيا، برحذر داشته است. «بر شما باد به تلاش و كوشش، آمادگى و آماده شدن و جمع‌آورى زاد و توشه آخرت در دوران زندگى در دنيا، دنيا شما را مغرور نسازد، چنانكه گذشتگان شما و امّت‌هاى پيشين را در قرون سپرى شده، مغرور ساخت.»[٨]

٢. تلاش و كوشش در اطاعت حجّت‌هاى الهى‌

بر اساس آموزه‌هاى اسلامى، مؤمنان افزون بر تلاش و كوشش در راه اطاعت خدا، بايد در راه اطاعت و پيروى از حجّت‌هاى الهى- انبيا و اوليا- نيز بكوشند و از همه توان خود در اين راه استفاده كنند، زيرا آنها معيارهاى تشخيص حقّ و باطل و بيان‌كننده حلال و حرام الهى‌اند و اطاعت آنها، عين اطاعت خداست.

به همين دليل است كه امام باقر (ع) درباره وظايف مردم در برابر امامان معصوم (ع)، مى‌فرمايد:

«مردم تنها به سه چيز تكليف شده‌اند: شناخت امامان، تسليم ايشان شدن در آنچه در آنها وارد مى‌شود و رجوع به آنها در آنچه در آن اختلاف دارند.»[٩]

روايات فراوانى در زمينه لزوم اطاعت امامان معصوم (ع) و تلاش و كوشش در اين راه نقل شده‌[١٠] كه در اينجا تنها به عبارتى كه در قالب دعا، در بخش پايانى دعاى ندبه آمده است، بسنده مى‌كنيم:

«خداوندا! ... ما را در راه اداى حقوق او (امام مهدى (ع))، تلاش در پيروى از وى و دورى از مخالفت با او يارى كن و با خشنودى او بر ما منّت گذار.»[١١]

اميدواريم خداوند در امسال كه به نام سال همّت مضاعف و كار مضاعف ناميده شده است، توفيق تلاش و كوشش هرچه بيشتر در راه اطاعت و بندگى خودش و همچنين اطاعت و پيروى امامان معصوم (ع) را به ما ارزانى فرمايد. ان‌شاءالله‌

پى‌نوشت‌ها:

[١]. بيانات مقام معظّم رهبرى در ديدار جمعى از مسئولان نظام جمهورى اسلامى، ١٦/ ١/ ١٣٨٩.

[٢]. سوره بقره (٢)، آيه ١٩٥.

[٣]. محمّد بن يعقوب كلينى، الكافى، ج ٨، ص ٧، ح ١.

[٤]. همان، ص ١١.

[٥]. محمّد بن ابراهيم نعمانى، كتاب الغيبة، ص ٢٠٠، ح ١٦.

[٦]. محمّدباقر مجلسى، بحارالانوار، ج ٧٥، ص ٢٢٨، ح ١٠٠.

[٧]. همان، ص ٣٥٦، ح ١١.

[٨]. نهج‌البلاغه، ترجمه محمّد دشتى، نامه ٤٥.

[٩]. بحارالأنوار، ج ٧٤، ص ١٧١، ح ٧.

[١٠]. شيخ صدوق، الامالى، ص ٢٨، ح ٤.

[١١]. الكافى، ج ٢، ص ٧٧، ح ٤.

[١٢]. نهج‌البلاغه، ترجمه محمّد دشتى، خطبه ٢٣٠.

[١٣]. بحارالانوار، ج ٢٣، ص ٣٩، ح ١.

[١٤]. براى مطالعه بيشتر در اين زمينه ر. ك: ابراهيم شفيعى سروستانى، معرفت امام زمان (عج) و تكليف منتظران، صص ١٤٦ و ١٤٧ و ٢١٨- ٢٢٠.

[١٥]. بحارالانوار، ج ٩٩، ص ١٠٩.