ترجمه: فصل چهارم در بيان آنچه بزمين متعلّق بوده و اختلاف اوضاع واقع در آن دو دائره‌اى كه از تقاطع افق و معدّل بطور قائم بر سطح زمين حادث مى‌شوند كره زمين را بچهار ربع تقسيم مى‌نمايند، از ميان اين چهار ربع تنها يكى از دو ربع شمالى آن معمور و آباد است.

و بواسطه هفت تا از مدارات به هفت قطعه مستطيل تقسيم شده كه باعتبار تفاوت در نهار اطول از نظر عرض با هم مختلفند و مقدار اختلافشان در نهار اطول هريك بقدر نيمى از ساعت است باينمعنا كه نهار اطول هريك با هم نيمساعت اختلاف دارند.

و هفت قطعه مستطيل عبارتند از اقاليم هفتگانه و مبدء آنها از نظر جمهور اهل فنّ اقليمى است كه نهار اطولش دوازده ساعت و چهل و پنج دقيقه باشد و شكل ذيل صورت هفت اقليم و آنچه در آنهاست از بلاد مشهور را نشان مى‌دهد. (شكل ٢٦).

شرح‌

قوله: على قوائم: يعنى از تقاطع اين دو دائره چون بصورت عمود مى‌باشد، چهار قائمه يعنى چهار ربع كره كه هركدام وترشان «٩٠» درجه است حاصل مى‌شود، چنانچه در شكل ديده مى‌شود (شكل ٢٧).

قوله: و المعمور احد الرّبعين: مقصود از «معمور» منطقه مسكونى مى‌باشد و باين ربع، ربع مسكون مى‌گويند.

قوله: و ينقسم بسبع من المدارات: ضمير مستتر در «ينقسم» به ربع معمور راجع است.

قوله: متفاوتة فى النّهار الاطول: مقصود از «نهار اطول» اوّل روز از تابستان است و حاصل مراد اينستكه اوّل روز تابستان هرقسمت با ديگرى نيمساعت فرق دارد و مبدء اقاليم اقليمى است كه اوّل روز تابستانش ١٢ ساعت و ٤٥ دقيقه باشد.