مى‌گردد، در نتيجه فلك خارج المركز «فلك داخل» بواسطه دو متمّم از فلك اوّل جدا مى‌شود، و از خصوصيّات دو متمّم اينستكه ثخن و ضخامت آنها از رقّت و باريكى بتدريج و كم‌كم رو بازدياد گذاشته تا بنهايت و غايت مى‌رسد و مقدار اين غايت بقدر دو برابر فاصله بين دو مركز اين دو فلك مى‌باشد، و كره آفتاب در ضخامت فلك خارج مركز ثابت و مركوز بوده و بين دو قطب فلك خارج دو نقطه‌اى كه منتصف بين اين دو قطب است قرار و در دو نقطه ياد شده با دو سطح محدّب و مقعّر فلك خارج مركز مماسّ مى‌باشد.

شرح‌

قوله: مركزه مركز العالم: ضمير در «مركزه» به فلك شمس راجع است.

قوله: ممثّل بفلك البروج فى المنطقة و القطبين: مقصود از كلمه «ممثّل» اينستكه منطقه اين فلك در سطح منطقة البروج است.

قوله: و فى ثخنه آخر مثله: كلمه «ثخن» بكسر ثاء و فتح خاء بمعناى ضخامت بوده و ضمير مجرورى به فلك عود كرده و كلمه «آخر» صفت است براى موصوف مقدّر يعنى «فلك آخر» و ضمير در «مثله» بفلك شمس راجع است و مقصود از مماثلت فلك دوّم با اوّل در اينجهت است كه همچون آن داراى دو سطح متوازى مى‌باشد.

قوله: خارج المركز: يعنى فلك دوّم را فلك خارج مركز گفته زيرا مركزش از مركز عالم كه مركز همان فلك اوّل است خارج مى‌باشد.

قوله: يماسّ محدّبه محدّب الاوّل: ضمير در «محدّبه» به فلك خارج مركز راجع بوده و مراد از «اوّل» فلك اوّل يعنى فلك ممثّل مى‌باشد.

قوله: على نقطة الاوج: كلمه «اوج» معرب «اوگ» بوده و اينكلمه لغت هندى و بمعناى بلندى و علوّ است و چون اين نقطه تماسّ مرتفع‌ترين اجزاء ايندو فلك است ازاينرو از آن باين نام ياد شده.

قوله: و مقعّره، مقعّرة على نقطة الحضيض: ضمير در مقعّره به فلك خارج مركز راجع است و كلمه «حضيض» بمعناى پست و پائين است و چون نقطه مذكور