دوره ها و پيشگامان بيدارى اسلامى معاصر - اراکی، محسن - الصفحة ٥٤ - فصل دوم برنامههاى انقلابى سيد جمالالدين
سيد جمالالدين اسدآبادى در مقالهاى با عنوان انحطاط مسلمين و علل آن كه در عروة الوثقى منتشر شد، مىنويسد:
مسلمانان از آن چنان قدرت ايمان و نيروى مذهبى و ثبات در عقيده برخوردارند كه در برابر ديگر ملل جهان بدان مباهات مىكنند، ... با اين حال مىبينيم كه برخى از پيروان اين دين در اين روزگار از همكيشان خود غافل گشتهاند و توجهى به آنچه برايشان مىآيد، ندارند. مثلًا مردم بلوچستان، حركات انگليسىها را در افغانستان مىديدند؛ ولى كمترين واكنشى نشان نمىدادند و نسبت به برادرانشان احساس همدردى و همدلى نمىكردند. افغانها نيز شاهد دخالت انگليس در ايران بودند؛ ولى كمتر اظهار ناراحتى و نگرانى مىكردند. ... پاىبندى مسلمانان به آن عقايد و اين احساس درونى كه دعوتگران به حق هستند؛ با وجود چنين وضعى مايه شگفتى بسيار و حيرت فراوان است و احتمالًا علت اين امر بدين قرار است: انديشههاى عقلانى و عقايد دينى و ديگر دانستهها و حواس و احساسات درونى، هر چند انگيزه اصلى اعمال به شمار مىروند و به اشاره آنهاست كه حكم هر كارى به تقدير خداوند داناى توانا صادر مىشود؛ ولى چنين اعمالى انديشهها و عقايد و احساسات مزبور را تثبيت و تقويت مىكنند و آنچنان با شيره جان