دوره ها و پيشگامان بيدارى اسلامى معاصر - اراکی، محسن - الصفحة ٥٢ - فصل دوم برنامههاى انقلابى سيد جمالالدين
تا آنجا كه مىگويد:
علل و اسباب سقوط و فراز و فرود امتها و ملتها آن چنان كه برخى معتقدند طلوع يك ستاره و افول ستاره ديگر نيست. كاهش و افزايش قدرت و شوكتشان نيز برخاسته از علل طبيعى نيست؛ زيرا چه بسيار امتها و مللى را ديدهايم كه پس از شكوفايى و شادابى به قهقرا رفتند و پس از مرگ و نيستى مجدداً سر برآوردند. علل طبيعى هرگز از حركت بازنمىمانند و قانونمندى آنها متوقف نمىشود و دچار تغيير و تبديل نمىشوند و اختلاف حركتها مسيرشان را تغيير نمىدهد. اينك اين ملت ايتالياست كه در برابر ما قرار دارد و اگر نگاهى بدان بيفكنيم، درستى اين سخن روشن مىشود؛ اسپانيا را نيز نبايد از نظر دور داشت كه چه گذشتهاى داشته و به چه موقعيتى رسيده است؛ ملتها در هر فراز و نشيبى چنين كردهاند و در سرنوشت خويش، نقش اصلى را ايفا كردهاند. ... تعداد جمعيت اعراب در صدر اسلام بيش از دو ميليون نفر بود و به رغم فقر و فاقه شديد و بىبهرهگى از صنايع و علوم قيصرها و شاهان را مغلوب خود ساختند؛ ولى اكنون كه جمعيت آنان به ٣٠ ميليون نفر رسيده است، از عهده اداره خود برنمىآيند و از حفظ مرزهاى خود ناتوانند.