دوره ها و پيشگامان بيدارى اسلامى معاصر - اراکی، محسن - الصفحة ٢٧ - پيشگفتار
٢. جنبه عملى: كه منظور از آن نه تنها برنامههايى است كه هر يك از اين جلوداران عرضه كردهاند؛ بلكه اقدامات عملى و كاركرد ايشان در صحنههاى واقعى است. در اين صورت آنچه آيتالله اراكى مطرح مىسازند؛ ما را به اين حقيقت شايان توجه سوق مىدهد.
از ميان اين سه رهبر تنها امام خمينى (قدس سره) بودند كه موفق شدند، انديشه را واقعيت بخشند. طرحها و برنامههاى سيد جمالالدين و شهيد صدر (رحمه الله) به ويژه آنها كه مربوط به تأسيس نظام (حكومتى) بود، در گستره نظريه پردازى محدود ماند. هر چند شهيد صدر (رحمه الله) عرصه عملى موفقيتآميزى داشت كه عبارت از مشاركت در راهاندازى تشكيلات اسلامى در عراق بود؛ تشكيلاتى كه در حقيقت سالها پيش از زمان شهيد صدر (رحمه الله) سنگ بناى آن نهاده شده و برخى نمودهاى آن در حزب نهضت اسلامى كه شيخ محمد جواد جزايرى طى انقلاب دهه بيست (١٩٢٠) عراق آن را پى ريزى كرد، تجلى يافته بود. اين حركت بعدها دچار ركود شد و مجدداً در اواسط دهه پنجاه قرن بيستم فعاليتهاى خود را از سر گرفت و افت و خيزهاى آن از آن هنگام تا به امروز همچنان ادامه دارد.
برنامهها و طرحهاى ديگر شهيد صدر (رحمه الله) از جمله طرح تحول در مرجعيت شيعه به ويژه در نجف اشرف ظاهراً زود هنگام بود؛ زيرا تا به امروز تأثير چندانى بر حوزه علميه نجف اشرف نداشته است.