دوره ها و پيشگامان بيدارى اسلامى معاصر - اراکی، محسن - الصفحة ٢١٥ - ه سازمان و تشكيلات حوزههاى دينى
اينها بخشى از جناياتى بوده كه در دوران رضاخان پهلوى درباره حوزههاى علمى دينى انجام گرفته است.
پدرم كه از دانشمندان دينى و فقهاى برجسته حوزههاى قم و نجف بود، مىفرمود: در دوران رضاخان وضعيت حوزه قم چنين بود كه مأمورين دولتى هر روز به مدارس دينى يورش مىبردند و هر دانشجوى علوم دينى را كه مىيافتند با خود مىبردند و او را تنها به جرم تحصيل علوم دينى مورد شكنجه و آزارهاى طاقتفرسا قرار مىدادند. پدرم مىفرمود: در آن زمان طلاب و اساتيد پيش از طلوع فجر به ناچار راهى روستاهاى اطراف قم مىشدند و تا شب هنگام در آنجا در ميان خانههاى مردم يا برخى مساجد آن روستاها به درس و بحث مىپرداختند و شب جهت استراحت به قم برمىگشتند. مدتها وضعيت به همين منوال بود.
اين وضعيت و امثال آن در غالب دورههاى تاريخى گذشته بر حوزههاى علمى شيعى حاكم بوده است، هماكنون نمونه زنده آن وضعيتى است كه در دوران حكومت صدّام حسين بر حوزههاى علمى نجف اشرف تحميل شده و همچنان ادامه دارد.
در هر صورت اين وضعيت مضطرب سياسى مانع از پيدايش تشكيلات و سازماندهى متمركز حوزههاى علمى شيعى بوده است؛ در نتيجه تشكيلات دينى شيعه هميشه به گونهاى ساده و فارغ از پيچيدگىهاى سازمانى بوده است.