کد مطلب: ٦٧٤٨ تاریخ انتشار: ٠٢ آبان ١٣٨٥ تعداد بازدید: ٥٩١ خارج فقه مقارن » وضو از ديدگاه فريقين وضو از ديدگاه فريقين: قرائت سه گانه (ارجلكم) در آيه وضو (١)
جلسه دوازدهم ١٣٨٥/٠٨/٠٢

بسم الله الرحمن الرحیم تاریخ : ١٣٨٥/٠٨/٠٢ قرائت قراء ومفسرين:

بسياري از مفسرين و قراء «ارجلكم» را به جر خوانده اند؛ حتي تعداد كساني كه به جر خوانده اند، نه تنها از كساني كه به نصب خوانده اند كمتر نيست؛ بلكه بيشتر هم هست. و اكثريت نحات هم بر اين عقيده هستند كه اقرب العاملين عمل مي كند نه اول العاملين. و اهل سنت هم اكثريت را حجت مي دانند و به اقليت اعتباري قائل نيستند.

اگر چنانچه ارجل را با جر بخوانيم كه بيشتر علماي اهل سنت هم بر اين عقيده اند، اختلافي در بين نخواهد بود.

جناب آقاي ميلاني هم كتابي دارد به نام المسح علي الرجلين كه هم مستقلا چاپ شده و هم در جلد دوم المحاضرات، ايشان يك مقداري عامي تر بحث كرده است و براي عوام مردم هم بگوييم، سريع تر مي فهمد. مي گويد:

ما در رابطه با ارجل سه نظريه داريم: يكي اين كه آن را به رفع بخوانيم، يكي به نصب و ديگري هم به جر.

قرائت به رفع

اما در رابطه با قرائت به رفع، با اين كه مي گويند قرائت به رفع قرائت شاذ است؛ ولي اعمش و حسن بصري كه هر دو از فقهاي معروف و مشهور اهل سنت هستند، گفته اند كه صحيح ارجلُكم است. قرطبي كه از مفسران بزرگ اهل سنت است؛ به ويژه حنفي ها كشور ايران براي نظرات او ارزش ويژه قائل هستند، متوفاي ٦٧١ هجري است در تفسيرش مي فرمايد:

وروا الوليد بن مسلم عن نافع قرأ و ارجلكم بالرفع و هي قرائة الحسن و الاعمش سليمان.

تفسير قرطبي، ج٦، ص٩١

همين تعبير در كتاب المحرر الوجيز في تفسير كتاب العزير مال ابن عطيه اندلسي (وقرأ الحسن والأعمش وأرجلكم بالرفع المعني فاغسلوها)، ج٢، ص١٦٣ كه به حق كتاب تفسر خوبي است و نكاتي در اين كتاب هست كه در كتاب هاي تفسيري اهل سنت نيست. و همچنين احكام القرآن ابن عربي، جلد دوم ص٧٢.

و تقدير در آيه «وارجلُكم مغسولة» است. ارجلكم مبتدا و خبرش مغسوله كه خذف شده است. و ثابت مي شود كه بايد پا را بشوييم و نه اين كه مسح كنيم.

ابوالبقاء عكبري متوفاي ٦١٦ مي فرمايد:

ويقرأ بالشذوذ بالرفع علي الابتداء اي وارجلكم مغسولة.

املاء ما منّ به الرحمن، ج١، ص٢٠٩

وبه رفع به صورت شاذ قرائت شده است بنابر ابتدائيت يعني وارجلكم مغسولة .

مغسول حذف شده است و مبتدا مانده است و كم له من نظير.

زمخشري متوفاي ٥٣٨ هجري از مفسران توانمند اهل سنت است مي گويد:

و قرأ الحسن وارجلكم بالرفع بمعني ارجلكم مغسولة او ممسوحة.

يعني ايشان آمد و نظريه ابوالبقاء را توضيح داد كه ايشان مي گويد كه «وارجلكم مغسوله» يك نظريه است، يك كسي هم مي آيد و مي گويد: «وارجلكم ممسوحه»؛ چون چيز مقدر بنا به نظريه خواننده و قاري است. شما مي گويد محذوف ما اين است و من مي گويم محذوف ما اين است. نه آن چه كه شما مي گوييد وحي منزل است نه آن چه كه من مي گويم وحي منزل است الا اين كه شما دليلي و قرينه براي صحبت خبر محذوف به عنوان مغسوله ذكر كنيد يا من دليلي بياورم.

همچنين آقاي آلوسي كه از مفسران بنام اهل سنت است مي گويد:

واما قرائة الرفع فلاتصلح للاستدلال للفريقين اذ لكل أن يقدر ما يشاء و من هنا قال الزمخشري انها علي معنا مغسولة او ممسوحة.

روح المعاني، ج٦، ص٧٨. تفسير زمخشري (الكشاف) ج١، ص٥٩٨

همچنين آقاي ابوحيان اندلسي صاحب كتاب تفسير بحر المحيط متوفاي ٧٤٥ مي گويد:

وقرأ الحسن وارجلكم بالرفع و هو مبتدأ محذوف الخبر اي اغسلوها الي الكعبين علي تأويل مَن يغسل أن ممسوحة الي الكعبين علي تأويل من يمسح.

تفسير بحر المحيط، ج٣، ص٤٥٢

پس بنابراين قرائت به رفع پنجاه درصد نظريه شيعه و پنجاه درصد نظريه سني. يعني از قرائت رفع مي خواستند استفاده كنند براي تثبيت غسل، نتوانستند.

قرائت به جر :

قرائت دوم قرائت به جر است كه ارجلِكم بخوانيم. قرائت به جر را از شخصيت هاي بزرگ و از قراء مشهور قرائت كرده اند :

١. ابن كثير (غير از ابن كثير دمشقي است كه او متوفاي ٧٧٤ هجري است) ابومعبد عبدالله مكي از قراء سبعه است كه متوفاي ١٢٠ هجري است. شرح حال او را مي توانيد در سير اعلام النبلاء ج٥، ص ٣١٨ و وفيات الاعيان ابن خلدكان، ج ٣ ص٤١، تهذيب التهذيب ابن حجر ج ٥ ص٣٢١ و النصر في قرائات العشر ج١ ص١٢٠ مي توانيد بخوانيد. ايشان معتقد است كه قرائت صحيح قرائت به جر است.

٢. ابوعمرو تميمي مازني بصري كه از ائمه لغت و عرب ويكي از قراء سبعه است كه ولادتش در مكه بوده است و زندگيش در بصره و متولد ١٥٤ هجري است. شرح حال او را در كتاب سير اعلام النبلاء ج ٦، ص٤٠٧، تهذيب التهذيب، ج١٢، ص١٩٧، وفيات الاعيان ج ٣، ص٤٦٦ مي توانيد بخوانيد.

٣. حمزه از قراء سبعه.

٤. ابوبكر شعبه بن عياش ازدي، كه كوفي است و يكي از مشاهير قراء است و فقيه هم بوده است و زندگي اش در كوفه و متولد ١٩٣ هجري است. در سير اعلام النبلا، ج٨، ص٤٩٥، تهذيب التهذيب، ج١٢، ص٣٧ شرح حال او را نگاه كنند.

٥. عاصم بن ابي النجود بحري كوفي اسدي يكي از قراء سبعه و متوفاي ١٢٧ هجري است. ايشان هم قرائت كرده به جر.

قرائت به نصب

اما در رابه با نصب: افرادي هم هستند كه قرائت به نصب كرده اند. از ميان قراء سبعه:

١ . نافع بن عبد الرحمن است كه رياست قراء مدينه به او منتهي شده، متوفاي ١٦٩ هجري است.

٢ . عبد الله بن عامر، متوفاي ١١٨.

٣ . كسائي از علماي نحو، متوفاي ١٨٩ هجري.

٤ . حفص متوفاي ١٨٠ هجري كه اعلم الناس به قرائت عاصم بوده است و الآن قرآن هاي موجود به قرائت حفص از عاصم است و عاصم شاگرد اميرالمؤمنين عليه السلام بوده است.

چهار نفر به نصب خوانده اند و پنج نفر به جر. از قراء چهار نفر به جر خوانده اند و سه نفر به نصب. يعني اكثريت با كساني است كه به جر خوانده اند و اگر چنانچه به جر باشد، نزاعي بين شيعه و سني نيست و شبهه اي در مسح رجل نيست.

ابوحيان اندلسي كتاب تفسيري دارد به نام البحر المحيط، ج٣، ص٤٥٢. تفسير آلوسي، فتح القدير، مال شوكاني در ذيل آيه شريفه آورده اند. اين نظريه را مرحوم راوندي از فقهاي شيعه در كتاب فقه القرآن، ج١، ص٢٤. در ينابع الفقهيه كه آقاي مرواريد جمع كرده، در همان جلد ١، ص٣٣٠ مال كتاب ابن بابويه كه معروف به فقه الرضا است توضيح داده است.