چنانکه ما در میان امور خارجیه، نسبتی یا حالی به نام «مطابقت» و «عدم مطابقت» می‌بینیم- مانند این که یک متر طول مطابق است با یک متر طول، ولی این حال میان یک متر طول و نقطه هندسی که هیچ‌گونه امتداد ندارد موجود نیست- در

داریم و از این جهت مصداق هر یک از تصورات متعدد ذهنی ما فقط یکی از حالات متعاقب آن حادثه است؛ و در مقام تشبیه، دستگاه ادراکی را می‌توان تشبیه کرد به دستگاه عکسبرداری که از یک طفل که به تدریج تکامل پیدا می‌کند عکسهای متعددی برمی‌دارد، البته هر یک از عکسها و تصویرات روی صفحه مقوا طفل را در یک زمان معین و یک مرحله معین از مراحل تکامل نشان می‌دهد و نسبت به آن حالت دائماً صادق و منطبق است ولی نسبت به سایر حالات آن طفل که تغییر کرده صادق نیست و اگر بخواهیم حالات دیگر آن طفل را نشان بدهیم احتیاج به عکسهای متعدد دیگری داریم.

همچنانکه قبلًا اشاره شد این قسمت از بیان تکامل که مربوط به تکامل واقعیت است مورد تأیید فلاسفه الهی بوده و هست و نتیجه‌اش مطالعه طبیعت به طرز خاصی است که گفته شد.

قسمت دوم: این قسمت نتیجه مخصوصی است که طرفداران ماتریالیسم دیالکتیک به سلیقه خود از قسمت اول در باب کیفیت مطالعه طبیعت گرفته‌اند و آن اینکه:

مفاهیمی که انسان در ذهن خود از طبیعت دارد هنگامی حقیقت است و با واقع منطبق است که با واقعیت طبیعت، نظیر باشد یعنی دارای همان خاصیتی باشد که واقعیت طبیعت دارد و چون واقعیتهای طبیعت به حکم «اصل تغییر» در تغییر و تکامل و به حکم «اصل تأثیر متقابل» در تحت تأثیر یکدیگرند ناچار اگر بنا شود تصورهای ذهنی، حقیقت و مطابق با واقع باشند باید همان خاصیتها را داشته باشند یعنی باید متحول و متکامل بوده و در یکدیگر تأثیر داشته باشند.

طرفداران ماتریالیسم دیالکتیک این قسمت را نیز به هراکلید دانشمند قدیم یونان نسبت می‌دهند، چنانکه دکتر ارانی در صفحه ٤٩ جزوه مزبور پس از آنکه جمله‌