اصول فلسفه و روش رئالیسم ط-صدرا - علامه طباطبایی با مقدمه و پاورقی استاد مطهری - الصفحة ٢١٢
(یعنی صورت میگیریم) بدون وجود تصدیق و حکم از ما. پس باید گفت «حکم» فعل خارجی قوه حاکمه است که با واقعیت خود روی قضیه مدرکه میآید و نظر به اینکه معلوم نیز هست باید گفت معلوم با علم حضوری است.
ثانیاً چون هیچ موردی از حکم نقیضین مستثنی نیست باید گفت هیچ خطایی بی صواب محقق نمیشود یعنی اگر قضیهای به موردی منطبق نشد قضیه دیگری (طرف مقابل) که منطبق به مورد بوده باشد موجود است، پس هر خطایی صوابی دارد.
آنگاه میگوییم قضیهای که مشتمل به خطا میباشد اجزاء وی «موضوع» و «محمول» و «حکم» میباشد (و اگر صورت قضیه غیر این نحو باشد بالاخره مرجع همانهاست) ولی حکم نمیتواند خطا بوده باشد زیرا فعلی است خارجی و فعل خارجی به خطا متصف نمیشود چنانکه گفته شد، پس ناچار به یکی از دو طرف قضیه (موضوع- محمول) بر میگردد و طرف قضیه نیز از آن راه که «مفرد» بی حکم است خطا بر نمیدارد، پس ناچار به حسب تحلیل همین مفرد به یک قضیه دیگر منحل است که حکم در قضیه تحلیلی با حکمی که در قضیه مفروضه داریم موافق نبوده و به مورد وی قابل انطباق نیست وگرنه در اصل قضیه بجز موضوع و محمول و حکم نبوده و چنانکه روشن کردیم هیچکدام از این اجزاء قابل خطا نیست و فرضاً هر چه با تحلیل پیش برویم باز موضوع و محمول و حکم پیش خواهد آمد که خطا بردار نیستند.
مثلًا اگر گفتیم «دزد به خانه آمد» و فرضاً این سخن خطا بود، چنانکه گفته شد، این خطا به یکی از دو طرف قضیه (یا به هر دو) باید برگردد نه به حکم: یا کسی به خانه آمده ولی مثلًا برادرمان بوده نه دزد و ما خطا نموده و دزد را بجای برادر گذاشتهایم، و یا راستی دزد بوده ولی به خانه نیامده بلکه از دم در گذشته و ما پنداشتهایم که به درون خانه آمد و از این روی «آمد» را بجای «از دم در گذشت» گذاشتیم (یا از هر دو جهت اشتباه کردیم) و در نتیجه یا غیر موضوع را به جای موضوع گذاشتهایم یا غیر محمول را به جای محمول یا هر دو کار را کردهایم.
در صورتی که غیر موضوع را به جای موضوع گذاشته باشیم ناچار میان غیر موضوع و موضوع مفروض یک رابطه و یگانگی دیدهایم که حکم به یکی بودن آنها نموده و این را آن پنداشتهایم؛ مثلًا در مثال بالا ما دزد را با قدی بلند و سری پر مو و لباسی مشکی شناخته بودیم و برادر را نیز با همین اوصاف به همراهی مشخصات دیگر تشخیص داده بودیم و در موقعی که گفتیم «دزد به خانه آمد» از کسی که وارد خانه شده جز اوصاف مشترکه چیزی مشاهده نکردیم، علاوه شب نیز بود و درب