است خطا نموده ١ و از معلوم خارج از خود تخلف نماید با اینکه تخلف و اختلاف در مورد علم بسیار است؟ اکنون ما برای روشن ساختن معنی این سخن به توضیح بیشتری می‌پردازیم.

علم با تقسیم اوّلی منقسم است به علم تصوری و تصدیقی. «علم تصوری» علمی است که مشتمل به حکم نیست، مانند صورت ادراکی انسان تنها، اسب تنها، درخت تنها. «علم تصدیقی» علمی است که مشتمل به حکم بوده باشد، مانند صورت ادراکی «چهار بزرگتر از سه است»، «امروز پس از دیروز است»، «انسان هست»، «درخت هست».

(١). بزرگترین دست آویز سوفسطائیان برای اثبات واقعی نبودن دنیای خارج و نفی مطلق ارزش معلومات، خطای حواس است به این بیان:

جمیع معلومات انسان از راه احساس به دست آمده‌اند و احساس دلیل بر وجود واقعی محسوس نیست زیرا همه کس می‌داند که حواس ما گاهی یک چیز را مختلف نشان می‌دهند (مثال آب سرد و گرم که در متن ذکر شده) و البته ممکن نیست یک شئ واقعی به طور مختلف وجود داشته باشد، و گاهی یک چیز را به نحوی نشان می‌دهند که یقین داریم دروغ است (مثال قطره باران و شعله جواله و غیره که در متن ذکر شده).

پس معلوم می‌شود که «احساس» دلیل بر وجود واقعی محسوس نیست. و چون جمیع معلومات و اطلاعات ما راجع به دنیای خارج، منشأ حسی دارند و از راه حس به دست آمده‌اند پس هیچیک از ادراکات و علوم ما ارزش واقعی ندارند.

این مغلطه از آن جهت که برای انکار یک امر بدیهی (وجود دنیای خارج) که ذهن هر کس حتی خود شخص مغلطه کننده به آن اذعان دارد بیان شده است ارزش علمی ندارد و اگر کسی فرضاً از طریق استدلال علمی نتواند جواب این مغلطه را بدهد، از آن جهت که خلاف یک امر بدیهی است، در مغلطه بودنش تردید ندارد.

ولی در عین حال دانشمندان این مغلطه را بدون پاسخ نگذاشته‌اند و ما برای روشن شدن ذهن خوانندگان، به بیاناتی که دانشمندان در این زمینه کرده‌اند، چه در مقام پاسخ به این اشکال و چه مستقلًا در مقام توجیه خطای حواس، اشاره می‌کنیم.