هیچ پاسخی به هیچ پرسشی، هیچ ابطالی به هیچ اثباتی، هیچ ذیلی به هیچ صدری ارتباط نخواهد داشت. البته هیچگاه وجدان سالم زیر بار این گونه تشکیک و سفسطه نخواهد رفت.

مشخصی تعیین نشده است ولی تردیدی نیست که با تغییر یا اختلالی که در بعضی از قسمتهای دماغ پیدا می‌شود حافظه از بین می‌رود، پس معلوم می‌شود که حافظه از خواص تشکیلات مادی مغز است و اصولًا می‌توان از دو راه نظریه مادی بودن حافظه را تأیید نمود:

الف. عروض نسیان. تردیدی نیست که هر انسان بلکه حیوانی به تفاوت دچار فراموشی می‌شود. هیچکس نیست که تمام خاطرات دوره زندگانی خود را در یاد داشته باشد و حال آنکه اگر حافظه غیر مادی بود نسیان و فراموشی معنا نداشت زیرا فراموشی در اثر محو شدن صور ادراکی از صفحه ذهن عارض می‌شود و اگر روح از خود وجود مستقلی از بدن می‌داشت و صور ادراکی، مصنوع و معلول او و غیر مادی بودند می‌بایست همیشه باقی باشند زیرا منشأ و علّت آنها که به عقیده روحیون یک امر مجرد است باقی است و هر معلولی در بقا تابع علت خودش می‌باشد، ولی مطابق نظریه مادی علت فراموشی واضح است، یعنی تغییراتی است که در ماده عصبی حاصل می‌شود، اختلاف اشخاص از لحاظ قدرت حافظه مربوط به وضع ماده عصبی آنهاست. دکتر ارانی می‌گوید:

«قدرت حافظه یک شخص منوط به قدرتی است که ماده عصبی وی در مقابل حفظ تغییرات دارد، هر قدر وضعیت تغییر را بتواند نگاهداری کند قدرت حافظه بیشتر خواهد بود.»

ب. عروض امراض حافظه‌ای که در اثر اختلالات مخصوص در دستگاه مغز حاصل می‌شود. بسیار اتفاق افتاده که یک نفر در اثر یک مرض یا در اثر یک ضربه محکم که بر مغزش وارد شده تمام خاطرات گذشته یا قسمتی از آنها را به کلی از یاد برده است. بعضی از مصدومین ایام جنگ که به سختی قسمت سر و جمجمه آنها مصدوم شده بود پس از بهبودی، پدر و مادر و فامیل و شهری که در آنجا بزرگ شده بود و حتی نام خود را به کلی از یاد برده بودند، پس معلوم می‌شود که حافظه یک امر مادی‌