بلکه مطابق آخرین تحقیقی که از طرف فیلسوف بزرگ اسلامی صدر المتألّهین به عمل آمده و مورد قبول فلاسفه بعد از وی واقع شده روح خود عالی‌ترین محصول ماده است یعنی مولود یک سلسله ترقی و تکامل ذاتی طبیعت است و طبق نظریه این دانشمند هیچ گونه دیواری بین عالم طبیعت و ماوراء الطبیعه وجود ندارد؛ یعنی ممکن است یک موجود مادی در مراحل ترقی و تکامل خود تبدیل به موجود غیر مادی شود.

پس از بیان این مقدمات می‌گوییم که مسأله مورد اختلاف بین روحیون و مادیون این است که آیا ادراکات روحی و همچنین خود روح مجرد است یا مادی، و به عبارت روشن‌تر اختلاف در ماهیت و چگونگی واقعیت این امور است و مطابق آنچه در مقاله اول به ثبوت رسید تنها با اصول و موازین خاص فلسفی می‌توان وجود شئ را یا چگونگی وجود (ماهیت) آن را اثبات کرد و در هیچیک از چهار قسمتی که در بالا تشریح شد که خلاصه‌اش از این قرار است:

الف. وجود ادراکات.

ب. انجام یافتن یک سلسله عوامل خارجی.

ج. انجام یافتن فعالیتهای عصبی.

د. وجود یک سلسله قوانین روحی.

اختلافی نیست.

دانشمندان روحی از راه عدم انطباق خواص امور روحی بر خواص عمومی ماده اثبات می‌کنند که امور روحی (همانها که حضورا به آنها آگاه هستیم) مادی نیست، پس نمی‌تواند بر فعالیتهای عصبی منطبق شود، پس فعالیتهای عصبی مقدمه پیدایش یک سلسله امور غیر مادی است نه عین آنها. اما دانشمندان مادی بجای آنکه به اصل مطلب توجه کنند و ثابت کنند که آنچه ما درک می‌کنیم عین همان فعالیتهای عصبی است از مطلب خارج شده از کتب فیزیک یا فیزیولوژی یا روان‌شناسی جدید- که مطابق اسلوب ویژه خود (مشاهده و تجربه) موضوع ماهیت و چگونگی امور روحی را از بحث خارج می‌کند- مطالبی را ذکر می‌کنند که ارتباطی به مدعای فلاسفه‌