چنانکه ما در خواص و احکام اشیاء گاهی دچار خطا یا تردید می‌شویم، مثلا می‌گوییم فلان ترکیب فلان طعم را ندارد (با جزم یا تردید) در صورتی که داشته یا بالعکس، همچنان گاهی در اصل بود و نبود اشیاء مبتلا به خطا یا جهل می‌شویم،

نظری است و از قلمرو حس و تجربه بیرون است قابل بحث و تحقیق نمی‌دانند کاری نیست. ردّ عقیده این دسته از دانشمندان و بیان اینکه اسلوب برهان و قیاس عقلی، مفید و معتبر است و مسائل فلسفه اولی قابل تحقیق است، در ضمن مقاله دیگری از این سلسله مقالات خواهد آمد.

در این مقاله گفتگو با کسانی است که نفیاً یا اثباتاً به بحث در مسائل این فلسفه می‌پردازند. گفتگو با ماتریالیستها (materialist( و طرفداران ماتریالیسم دیالکتیک (dialectic materialism( است که در مسائل این فلسفه نظری اظهار نظر می‌کنند بدون آنکه این مسائل را از مسائل مربوط به علوم تفکیک کنند.

و عجب این است که این دانشمندان در عین اینکه به نفی یا اثبات مسائلی که گواهی از حس و علوم حسی ندارد می‌پردازند خود را همه جا تابع منطق حس و تجربه معرفی می‌کنند.

خواننده محترم باید از حالا متوجه باشد- و بعدا در مقالات بعدی برایش محقق خواهد گشت- که فلسفه مادی و آخرین سیستم آن «ماتریالیسم دیالکتیک» یک فلسفه نظری است نه یک فلسفه حسی و تجربی.

البته در اروپا برخی از دانشمندان بوده‌اند که طرفدار فلسفه حسی بوده‌اند ولی فلسفه آنها نه مادی است و نه الهی، زیرا فلسفه حسی آنها قهرا محدود بوده به مسائل مربوط به علوم حسی، و طبق منطق حسی خود ناچار درباره کنه وجود سکوت کرده‌اند.

بارزترین فلسفه‌های حسی همان فلسفه پوزیتیویسم (positiviSm( اگوست کنت است که در بالا اشاره شد، ولی [طرفداران‌] فلسفه مادی با آخرین شکل خود (ماتریالیسم دیالکتیک) هر چند ابتدا از جنبه تبلیغاتی دم از حس و علوم حسی می‌زنند و گاهی یک مسأله علمی را تحریف کرده گواه می‌آورند، هرگز پابند این منطق نبوده، مسائل تعقلی و نظری فلسفه اولی را که گواهی از حس و تجربه ندارد مورد بحث قرار می‌دهند.