کمّی از کمیات یا کیفیتی از کیفیات جسمانی را تصور کنیم لازم است که تصور ما خودش مصداق «جوهر» یا مصداق «کم» یا مصداق «کیف جسمانی» بوده باشد و قهراً خواص و آثار آنها را داشته باشد و حال آنکه ما می‌دانیم تصورات ما کیفیات نفسانی هستند و مصداق مقوله کیف بوده و خواص و آثار کیف نفسانی را دارا می‌باشند.

فلاسفه پاسخهای متعددی به این شبهه داده‌اند. بهترین پاسخها همان است که صدر المتألهین داده و مورد قبول فلاسفه بعد از خودش واقع شده. ما با حذف مقدمات و دلائلی که این فیلسوف بزرگ آورده به اصل نظریه‌اش اشاره می‌کنیم زیرا بیان مفصل این نظریه احتیاج به بیان مقدمات و توضیح اصطلاحات دارد که مناسب این مقاله نیست. غرض ما فعلًا اشاره به یکی از ریشه‌های اشتباهات ماتریالیسم دیالکتیک است و آن اینکه:

مفاهیم از یک لحاظ عین ماهیت «معلوم» هستند (به حمل اولی ذاتی) ولی از لحاظ دیگر عین آن نیستند یعنی مصداق ماهیت «معلوم» نیستند (حمل شایع صناعی) و لهذا خواص و آثار «معلوم» را ندارند و از این جهت اگر ما یک شئ متکمّم (دارای کمیت) یا متکیف (دارای کیفیت) یا متحرّک (دارای حرکت) را تصور کنیم، مفهوم متصور ما در عین اینکه با خارج عینیت و تطابق دارد خواص و آثار شئ خارجی را ندارد یعنی مفهوم متصور ما دارای کمیت و کیفیت یا حرکت نخواهد بود.

از خوانندگان ما آنان که به فلسفه آشنا هستند به همین اشاره مختصر به ریشه این اشتباه، خوب متوجه شدند و تار و پود این منطق دینامیک! را که همه جا به منطق قدیم حمله‌ور می‌شود و آن را جامد (استاتیک) می‌خواند به دست آوردند و دانستند که ریشه این منطق متحرک فقط یک اشتباه بزرگی است که قرنهاست پنبه آن زده شده است.

راه سوم: تنها طریقه شناختن حقیقی یک شئ عبارت است از اینکه روابط آن‌