و شرايط صلات و حج و صوم را نمى داند مى تواند احتياط كند ؟ زيرا احتياط براى كسى است كه عارف به مسائل و خصوصيات عبادات باشد . و در عبادات مخترعه از صلات و غير آن , احتياط ممكن نيست ) [٤] , بدين ترتيب , وقتى احتياط ممكن نباشد قهرا مورد از مصاديق مقدمات مفوته مى شود , و بنابراين به ملاك مقدمات مفوته واجب است . پس بايد ضابطه كلى را به اين گونه عنوان كرد كه : هر جا اتيان به طور امتثال اجمالى و احتياط امكان داشته باشد , اتيان از مصاديق مقدمات مفوته نيست . اما اگر امكان احتياط نباشد , و يا اين مبنارا قبول نداشته باشيم و همان بيان مرحوم ميرزاى نائينى را بگوييم , و يا اينكهبراى شخص جاهل محض احتياط ممكن نباشد , اتيان قهرا به ملاك مقدمات مفوتهاست .

ب . أساسا حكم عقل اين است كه مولا و مقنن وظيفه اى دارد و مكلفان نيز وظيفه اى دارند . وظيفه مولا و شارع مقدس جعل احكام و قوانين است براى بشر وبه مقدارى كه بشر نياز دارد . شارع بايد به طور وافى جعل قانون كند و تمامى شرايط جعل و تشريع بايد معتبر باشد . وظيفه اى هم مكلفان دارند : پس از آنكه مكلف به يك رشته از تكاليف و احكام و قوانين علم اجمالى يافت , بايد درصدد ياد گرفتن بر آيد و فحص كند و ببيند عموماتى كه ذكر شده است آيا مخصصاتى دارد , مطلقاتى كه آمده است آيا مقيداتى دارد يا نه . چنانچه از فحص مخصصات نسبت به عمومات و مقيدات نسبت به مطلقات كوتاهى كرد , فردا معذور نيست بلكه معاقب است .

فردا نمى تواند گفت نمى دانستم , چون خطاب مىآيد كه[ ( هلا تعلمت ؟]) : چرا ياد نگرفتنى ؟ زيرا حكم عقل است كه انسان بايد در وادى ياد گرفتن گام بگذارد چون در تمام جوامع عقلايى اين اصل يك اصل مسلم حقوقى است كه بر همه واجب است احكام شريعت و قوانين مدون خود را ياد بگيرند .

ألبته اين سؤال هست كه آيا اين وجوب , وجوب عقلى محض است , ارشادى است , يا ميتوان گفت كه اين وجوب , وجوب شرعى است . اشكالات زيادى بر قول به وجوب شرعى وجود دارد , و از مجموع آنچه گفته شد اين معنى استفاده مى شود كهوجوب تعلم احكام شرعى و يادگيرى قوانين مدونه يك حكم ارشادى

[٤] چون صلات از عبادات مخترعه است , نه از امور عقلايى .