خلاف . در اينجا نيز كشف حاصل تام نيست , لكن اگر شارع مقدس بخواهد اين ظن را اعتبار ببخشد و آن را حجت بداند , مى گويد كه ظن حاصل أز بينه يا اقرار ,با وجود آنكه كشف تام نمى كند , در عالم اعتبار تشريعى , كشف تام به حساب مىآيد . به تعبير مرحوم ميرزاى نائينى ( رحمة الله عليه ) , شارع مقدس و يا عقلاء[ ( تتميم كشف]) مى كنند . براى بيشتر أمارات و طرقى كه أكنون معتبرند , از طرق عقلائى جعل حجيت شده است , و اين جعل حجيت همان[ ( تتميم كشف])است يعنى عقلاء ظن حاصل از بينه و ظنى را كه از قاعده سوق و غير اينها حاصلمى شوند و كشف ناشى از آنها تام نيست در عالم اعتبار بر ايشان آثار كشف تام بار مى كنند . نكته ديگر آنكه ظن , فى حد نفسه , مانند شك است . شيخ انصارى ( رحمة الله عليه ) مى فرمايد[ : ( ألظن غير المعتبر به حكم الشك بل هو هو]) : ظن غير معتبر از حيث حكم مانند شك است . آنگاه شيخ ( ره ) اضراب مى كند و مى فرمايد[ : ( بل هو هو]) , يعنى بديده تحقيق بنگريم , ظن خود شك است , نه اينكه در تحكم شك باشد . و موضوع آن هم مثل شك است , چون شك دليلى است كه معتبر نباشد . اكنون چنانچه مقدار وفاق اين دليل ٥٠ درصد و ميزان عدموفاقش هم ٥٠ درصد و يا وفاق و خلاف ٢٥ درصد و ٧٥ درصد باشد , از لحاظ عدم حجيت يكسانند . بنابراين , بايد گفت[ ( بل هو هو]) : ظن مورد بحث همان شك است . با تأسيس اين أصل روشن مى شود كه أصل عدم حجيت ظن است[ ( الا ما خرج بالدليل]) . ظنونى كه از طرف شارع مقدس و عقلاء بر ايشان جعل حجيت شده است[ ( ظنون خاصه]) يا[ ( ظنون معتبره]) خوانده مى شوند . از جمله اين ظنون يكى ظواهر و ديگرى هم ظنى است كه از سنت و اجماع حاصل مى شود . در اينجا بايد بگوييم كه ظن حاصل از اين دو حجت است تا نتيجه بگيريم كه سنت و اجماع همبراى ثبوت حكم شرعى أز جمله أدله اند .

اكنون به أصل بحث مى پردازيم و موضوع را در دو قسمت[ ( سنت]) و[ ( اجماع]) به شرح زير مورد بررسى قرار مى دهيم .

اول : سنت

بررسى ما در اين بخش تحت چهار عنوان مى باشد :

( ١ ) تعريف سنت , ( ٢ ) دليليت سنت , ( ٣ ) خبر متواتر و خبر واحد , ( ٤ )