انقلاب اسلامی و ریشه های آن - مصباح یزدی، محمد تقی - الصفحة ٢٣٦ - ٥ کودتاي ٢٨ مرداد ١٣٣٢

در سايهٔ اقدام انقلابي جمعيت فدائيان اسلام در به قتل رساندن رزم‌آرا، نهضت ملي شدن صنعت نفت به بار نشست. پس از آن و به دنبال قدرت يافتن مردم و نيروهاي مذهبي، دکتر محمد مصدق با رأي اکثريت نمايندگان مجلس به نخست‌وزيري رسيد. تودهٔ مردم به رهبري آيت‌الله کاشاني دولت مصدق را مورد حمايت خود قرار مي‌دادند و به‌همين خاطر در اين دوران شاهد اوج اقتدار دولت مصدق هستيم. اما به ناگاه در ٢٥ تير ١٣٣١، و به دنبال رد درخواست مصدق از سوي شاه مبني بر تفويض وزارت جنگ به او، وي، بدون مشورت با ديگر سران نهضت، از سمت خود استعفا داد و همين امر زمينه را براي روي کار آمدن احمد قوام فراهم ساخت و بدين ترتيب خواستهٔ آمريکا و انگليس تأمين گرديد.

آيت‌الله کاشاني که رهبري حرکت‌هاي مردمي را بر عهده داشت به افشاي ماهيت قوام پرداخت و در نتيجهٔ قيام ٣٠ تير آن سال، پيروزي بزرگي براي مردم حاصل شد و مجلس شورا احمد قوام را به دليل کشتار دسته جمعي، مفسد في‌الارض شناخت و از سوي ديگر به دکتر مصدق اختيارات ٦ ماهه داد. اما انتصابات سؤال برانگيز مصدق پس از ٣٠ تير و سياست ضديت با روحانيت منجر به تضعيف موقعيت دولت در ميان مردم و نيروهاي مذهبي گرديد. کار بدان‌جا کشيده شد که وي مجلس را منحل کرد و نامهٔ مشفقانه و در عين حال هشدار دهندهٔ ٢٧ مرداد آيت‌الله کاشاني را مورد بي‌اعتنايي قرار داد. و سرانجام زمينه براي کودتاي انگليسي ـ آمريکايي ٢٨ مرداد ١٣٣٢ فراهم گرديد و با اين کودتا نهضت مردمي فروکش کرد.[١] با انجام کودتا، زاهدي منصب نخست‌وزيري را در دست گرفت و مصدق راهي بازداشتگاه گرديد و شاه نيز به ايران بازگشت و از آن پس سياست‌هاي آمريکا و انگليس در ايران به اجرا درآمد.

١. سيد جلال‌الدين مدني، تاريخ سياسي معاصر ايران، ج١، ص٤٦٣ ـ ٥١٠.