پس از حکومت نبوی، افرادی به حکومت رسیدند که هرکدام درسایه حاکمیت خود، اهداف ویژه ای را دنبال می کردند، بی‌آنکه مردم و جامعه اسلامی را در‌ نظر ‌بگیرند؛ درحالی که پس از پیامبر(صل)، خلافت بلافصل، حق حضرت‌ علی(ع) بود هم به جهت نص ‌الهی و وصیت ‌پیامبر(صل) و هم شایستگی و دارابودن ویژگی‌های خلافتی؛ اما متاسفانه وقوع جریان هایی حضرت را از این مقام و منصب الهی محروم کرد.[١٩٩]

در مدت ٢٥ سال دور بودن حضرت از خلافت، خلفای پیشین با عملکرد‌های خود تغییر و تحوّل فراوانی در جامعه ایجاد‌ کردند؛ سیره نبوی را کنار زده و به جای آن سنت‌ها و بدعت‌های خود را جایگزین کردند؛ همچنین با قدرت دادن به برخی اشراف آنان را قطب‌های سیاسی و اقتصادی جامعه تبدیل کردند؛ همین افراد با جهالت، قدرت طلبی و دشمنی با امیرالمؤمنین(ع) مشکلاتی برای حکومت حضرت بوجود آوردند و در برابر عملکردهای آن حضرت چالش ایجاد کرده، مانع رسیدن حضرت، به اهداف متعالی و آرمان‌های الهی ایشان شدند؛ عملکردهای از قبیل اصلاحات اقتصادی، سیاسی، اجتماعی و فرهنگی و برگرداندن جامعه به عصر پیامبر(صل) و احیای جامعه و از بین بردن انحراف‌ها در زمینه‌های مختلف حکومتی؛ به‌این‌ترتیب حکومت حضرت در مدت کمتر از پنج‌سال (٤چهارسال و نه‌ماه) خاتمه یافت و حتی شرایط ادامه تفکر حکومت علوی، برای امامان بعد نیز مهیا نگردید.

١.١.١. شرایط نامساعد اجتماعی در هنگام بیعت

همان طور که ذکر شد، در دوره خلفا جامعه اسلامی دگرگون شده، از عصر پیامبر(صل) به تمامی فاصله گرفته بود؛ این مسئله بویژه در زمان خلیفه سوم، ظهور و بروز بیشتری داشت، به گونه‌ای که مردم از اعمال سود‌جویانه و نابخردانه او به ستوه آمده؛ زمینه های نارضایتی آنان فراهم‌ شد و با شورشی انقلابی او را به قتل رساندند؛ با قتل عثمان،رویکرد همگانی جامعه به سوی ‌امیرالمؤمنین(ع) جلب شده، خواستار بیعت با ایشان شدند؛ امام(ع) به رغم اقبال گسترده و استوار مردم، به دلیل نامساعدبودن شرایط جامعه، قاطعانه از پذیرش بیعت خودداری کردند و با صراحت

[١٩٩]. ر.ک: نهج البلاغه، خطبه ٣.