مفاهیم علم نحو - العصاری، محمود رضا - الصفحة ٧٩ - تمرين

كانت مهملة فيجوز دخولها علي الاسميّة و الفعليّة فمن امثلة المهملة الداخلة علي الاسميّة قوله تعالى: إِنِ الْكافِرُونَ إِلَّا فِي غُرُورٍ [١] و [٢] و من امثلة الداخلة على الفعلية قوله تعالى:

إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ. [٣] و [٤]

تحليل‌

١. با مرورى به نواسخ در جملات اسميه درمى‌يابيم كه اين ادوات، هرگاه عمل خود را از دست دهند، ديگر اختصاصى به جملات اسميه ندارند و بر سر جملات فعليه نيز داخل مى‌شوند.

٢. به مثال «ان الكافرون الّا في غرور» دقت كنيد: «ان» معناى نفى خود را از دست داده است، يعنى دلالت بر نفى نسبت بين مسند و مسند اليه نمى‌كند. حال اگر به اين نكته توجه كنيم كه «عمل عامل» رابطه محكمى با معناى آن دارد و هرگاه عامل معناى خود را از دست دهد، عمل خود را نيز از دست مى‌دهد، درمى‌يابيم كه چرا در اين‌گونه مثال‌ها «ان» عمل نمى‌كند. اين نكته در «ما» و «لا» مشبهة ب «ليس» نيز صادق است. به همين جهت است كه نحويان يكى از شرايط عمل حروف مشبهة ب «ليس» را عدم انتقاض نفى آن ذكر كرده‌اند.

پژوهش‌

به مباحث مربوط به لاى نفى جنس و لاى مشبهة «بليس» رجوع كنيد، چه شباهتى در بين آنها مى‌توانيد بيابيد؟

تمرين‌

عبارات زير را تركيب كنيد.

١. إِنْ أَمْسَكَهُما مِنْ أَحَدٍ. [٥]

٢. ان هو مستوليا على احد.

[١] . الملك، آيه ٢٠.

[٢] . در تركيب اين مثال و مثال بعدى «الّا» را ناديده بگيريد. دليل اين مطلب در درس استثنا خواهد آمد.

[٣] . انعام، آيه ١١٦.

[٤] . ر. ك: النحو الوافى، ج ١، ص ٥٤٧.

[٥] . فاطر، آيه ٤١.