والاترين بندگان - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ١٧٨ - ب- سجده فرشتگان بر آدم

من از گِل چيزى به شكل پرنده مى‌سازم، سسپس در آن مى‌دمم و به فرمان خدا، پرنده‌اى مى‌گردد. و به اذن خدا، كورِ مادرزاد و مبتلايان به برص [پيسى‌] را بهبودى مى‌بخشم؛ و مردگان را به اذن خدا زنده مى‌كنم؛ و از آنچه مى‌خوريد، و در خانه‌هاى خود ذخيره مى‌كنيد، به شما خبر مى‌دهم، مسلّماً در اينها نشانه‌اى براى شماست، اگر ايمان داشته باشيد!

شبيه اين مطلب در آيه ١١٠ سوره مائده نيز نقل شده است.

بنابراين، اسباب تأثير گذار هستند، ولى خداوند اين اثر را به آنها داده، و آنها به اذن و اراده خداوند مؤثّرند، و هر زمان خداوند بخواهد اين خاصيّت را از آنها مى‌گيرد.

نتيجه اين كه، طبق نظريّه سوم، توحيد افعالى هيچ منافاتى با عالَم اسباب ندارد؛ چرا كه ذات پاك خداوند مستقلّاً تأثير گذار است، و اسباب به صورت غيرمستقل و با اراده او.

ه- انسان خليفه خدا:

طبق آنچه در آيه سى‌ام سوره بقره آمده، انسان خليفه و جانشين خدا در زمين است. آيا مقامى بالاتر از اين مقام تصوّر مى‌شود؟ مقامى كه خداوند آن را به ملائكه مقرّبش، حتّى فرشته والا مقامى چون جبرئيل، نداده و آن را نصيب انسان كرده است. اعطاى چنين مقامى به بشر، نشانه نهايت عظمت و بزرگى انسان از ديدگاه خداوند است.

و- آدم معلّم فرشتگان:

پس از آفرينش حضرت آدم و گفتگوهايى كه بين فرشتگان در زمينه اين آفرينش صورت گرفت، خداوند متعال «علم الاسماء» (علم به اسرار و رموز آفرينش) را به آدم تعليم داد. سپس حضرت آدم معلّم فرشتگان شد، و بخشى از آن را به فرشتگان تعليم داد. بنابراين، ملائكه شاگردان حضرت آدم هستند، و او معلّم آنهاست. بدين جهت، آن شاعر دانا و نكته سنج مى‌گويد: