هنگامى ميسّر است كه طرفين در انتخاب همسر از آزادى و اختيار كامل برخوردار باشند و با مطالعه و تحقيق تصميم به ازدواج گرفته، همسر مورد نظرشان را انتخاب كنند.
در اسلام، براى اجراى صيغه «عقد» و صحت آن، شرط شده است كه زن در «ايجاب» يعنى پيشنهاد ازدواج با همسر دلخواه و مورد علاقه خود، و شوهر در «قبول» يعنى پذيرفتن اين پيشنهاد، رضايت و اختيار كامل داشته باشند.
پيشوايان دين به مناسبتهاى مختلف، بر آزادى انتخاب همسر براى طرفين تأكيد كرده، هرگونه تحميل و اجبار در ازدواج را منع نموده‌اند.
مردى به حضور امام ششم عليه السلام شرفياب شد و عرض كرد:
من مى‌خواهم با دختر مورد علاقه‌ام ازدواج كنم، ولى پدر و مادرم مى‌خواهند دختر ديگرى كه مورد علاقه‌ام نيست به ازدواج من درآورند؛ اينك وظيفه‌ام چيست؟
امام فرمود:
«تَزَوَّجِ الَّتى‌ هَوَيْتَ وَدَعِ الَّتى‌ هَوى‌ ابَواكَ» «١» با زنى كه خودت دوست دارى ازدواج كن و زنى را كه پدر و مادرت پسنديده‌اند، رها كن.
در جريان ازدواج حضرت فاطمه عليها السلام، آزادى انتخاب همسر بگونه‌اى زيبا از سوى پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله ترسيم شد. هنگامى كه امام على عليه السلام از دختر پيامبر صلى الله عليه و آله خواستگارى كرد، پيامبر صلى الله عليه و آله به مشورت و تبادل نظر با دخترش پرداخت و فرمود:
دخترم! پسر عمويت على عليه السلام از تو خواستگارى نموده است، پاسخ تو چيست؟
حضرت فاطمه عليها السلام به پدر احترام كرده، مى‌گويد: نظر شما چيست؟
پيامبر فرمود:
«اذِنَ اللَّهُ فيهِ مِنَ السَّماءِ» خداوند از آسمان به اين امر، اجازه داده است.