اين شهر وارث علوم اسكندرانى بود؛ علومى كه از اسكندريه به انطاكيه و سپس به اين شهر انتقال يافته بود. ذخاير علمى موجود در اين كانون به وسيله مسيحيان نسطورى به سرزمينهاى دوردستى چون ايران انتقال يافت. «١» ٢- ٢. جندى (گندى) شاپور اين شهر به وسيله شاپور يكم و به منظور نگهدارى اسيران جنگى روم ساخته شد و به تدريج به يك مركز علمى تبديل گرديد. در آشنايى با تاريخ تمدن اسلامى ٥٠ فصل دوم: تبادل علمى در تمدن اسلامى ص : ٤١ اين شهر علومى چون پزشكى، رياضيات و منطق از روى متون يونانى به سريانى ترجمه و تدريس مى‌گرديد. «٢» ٣- ٢. صابئان حرّان «٣» جامعه دينى صابئان حران عامل انتقال معتقدات مكتب فيثاغورسى به جهان اسلام بودند. ريشه اين جامعه به ادريس پيغمبر مى‌رسيد؛ و اينان اطلاعات زيادى درباره نجوم و رياضيات داشتند و اصول عقايد فلسفى‌شان به فيثاغورسيان شباهت داشت. «٤» نهضت ترجمه و رونق بيت الحكمه، گذشته از حمايتهاى مالى دستگاه خلافت، مرهون وجود مترجمان بزرگى بود كه در اين دوره ظهور كردند. مترجمان اين دوره هم خود دانشمند بودند و هم به زبانهاى علمى رايج دنيا همچون، سريانى، يونانى، هندى و فارسى آشنايى و تسلط داشتند. در اينجا براى نمونه به نام و نقش چند تن از آنها به طور خلاصه اشاره مى‌گردد.
١. ابوزكريا يوحنّا بن ماسَوَيْه (متوفاى ٨٥٧): از مسيحيان نسطورى جندى‌شاپور كه در مغرب زمين به مسومايور شهرت دارد. «٥» ٢. على طبرى: وى فرزند سهل ربّن طبرى و به قولى نخستين كسى بوده كه به ترجمه‌