حاصل اين تشويقهاى معنوى و تلاشهاى پيوسته مسلمانان فرهنگ و تمدن اسلام بود كه هم علم و ادب و هنر را به اوج رساند و هم دانشمندانى بس بزرگ را به جهان علم تقديم داشت.
تفصيل اين مطلب موضوع فصل حاضر است كه در چارچوب عناوين زير مورد بحث قرار مى‌گيرد:
- جايگاه دانش در اسلام، - مقام والاى دانشمندان، - هدفهاى علمى و آموزشى در تمدن اسلامى، - نهادهاى علمى و آموزشى در تمدن اسلامى، - جامعه مشترك المنافع علمى در تمدن اسلامى.
١. جايگاه دانش در اسلام‌ براى تبيين جايگاه دانش در اسلام، آشنايى با ديدگاه قرآن كريم و نيز رسول خدا (ص) و پيشوايان راستين اسلام (ع)، ما را به واقعيت امر هر چه نزديك‌تر خواهد ساخت.
١- ١. دانش در نگاه قرآن‌ حقايق قرآنى زير ما را به جايگاه دانش در اين كتاب شريف رهنمون مى‌گردد:
١. قرآن كريم خود يك كتاب يعنى «سمبل دانش» است:
ذلِكَ الْكِتَابُ لَا رَيْبَ فِيهِ هُدىً لِلْمُتَّقِينَ. (بقره: ٢)
اين كتاب كه در حقانيت آن هيچ شك و ترديدى وجود ندارد، راهنماى پرهيزكاران است.
٢. نخستين آيه نازل شده بر پيامبر (ص) وى را به خواندن فرمان مى‌دهد:
اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ الَّذِي خَلَقَ خَلَقَ الْإِنسَانَ مِنْ عَلَقٍ اقْرَأْ وَرَبُّكَ الْأَكْرَمُ الَّذِي عَلَّمَ بِالْقَلَمِ عَلَّمَ الْإِنسَانَ مَا لَمْ يَعْلَمْ. (علق: ١- ٥)
بخوان به نام پروردگارت كه بيافريد، آدمى را از لخته خونى بيافريد. بخوان و پروردگار تو ارجمندترين است. خدايى كه به وسيله قلم آموزش داد. به آدمى آنچه را كه نمى‌دانست بياموخت.