اين شهر در سالهاى ١٨٤٩- ١٥٩٥ قبل از ميلاد اهميت فراوان يافت و در دوران سلطنت حمورابى به يكى از مراكز مهم سياسى- فرهنگى عصر خود در آسياى مقدم بدل گشت. اما دولت ميتانى كه گويا ساكنانش هندى و ايرانى بودند، در سده سيزده قبل از ميلاد از ميان رفت و پس از چند سده، آشوريان بر آن سرزمين مسلط شدند. «١» حران و بين‌النهرين شمالى از حدود سالهاى ٦١٠ و يا ٦٠٦ قبل از ميلاد به مدت ٥٤ سال در تصرف مادها بوده است. در ٥٣٩ قبل از ميلاد كوروش، شاهنشاه هخامنشى، وارد بابل شد و بين‌النهرين را به تصرف درآورد. در ٥٣٥ ق. م استان متحدى شامل بابل و ابر نهر (غرب رود فرات) پديد آمد كه سراسر بين‌النهرين و اراضى غرب فرات از جمله فينيقيه، سوريه و فلسطين را در برمى‌گرفت و تابع دولت هخامنشى بود. «٢» پس از سقوط دولت هخامنشى، بين‌النهرين در سده چهارم ق. م تابع دولت اسكندر مقدونى، و از سده چهارم تا سوم ق. م تابع دولت سلوكى شد. از سده سوم ق. م بين‌النهرين به تابعيت دولت پارتى درآمد كه از سده سوم ق. م، پس از جنگهاى سخت ميان ايران و روم رو به انحطاط نهاد. «٣» ١- ٢. تمدن اسلامى در بين‌النهرين‌ پس از برافتادن بنى‌اميه و روى كار آمدن بنى عباس، دشت بين‌النهرين به يكى از مهم‌ترين كانونهاى تمدن اسلامى مبدّل گشت. شهرهاى گوناگونى كه به دست خلفا ساخته شد مثل بغداد و سامرا و نيز شهرهايى كه در پى آن رونق و گسترش يافت، مثل نجف اشرف و كربلاى معلا، به ويژه بر اهميت سياسى- دينى بين‌النهرين افزود و آن را در مركز توجه مسلمانان قرار داد. ما در اين مبحث هر كدام از اين شهرها را به اختصار معرفى مى‌كنيم.
١- ١- ٢. بغداد:
بغداد نامى است فارسى مركب از بغ و داد، به معناى خداداد و آفريده خدا. «٤» بغداد كه تا پيش از آن نزهتگاهى بيش نبود، به روزگار بنى عباس به دست منصور دوانيقى ساخته شد. وى براى اين شهر مبالغى هنگفت هزينه كرد و براى قداست بخشيدن به كار خويش چنان نماياند كه ساختن‌