٢- ١. هنر و معمارى‌ آثار هنرى و معمارى به جا مانده از ايران باستان، حكايت از وجود ذوق هنرى در ميان ايرانيان دارد. برخوردارى از حكومتهاى متمركز و پهناور و درآمدهاى سرشار، به فرمانروايان اين سرزمين امكان مى‌بخشيده تا به ايجاد بناهاى بزرگ بپردازند. بيشتر اين بناها بر اثر حوادث طبيعى و يا انسانى از ميان رفته است. با وجود اين ويرانه‌هاى چند اثر بازمانده از روزگار پيشين، حكايتگر انديشه و توان ممتاز معمارى ايران است. مهم‌ترين اين بناها تخت جمشيد است كه شرح مختصرى از آن در اينجا ذكر مى‌گردد.
تخت جمشيد (به يونانى: پرس پليس) بر مجموعه آثار به جا مانده از كاخهاى هخامنشى واقع در حاشيه شرقى جلگه مرودشت فارس و ٥٧ كيلومترى شمال شرقى شيراز اطلاق مى‌گردد.
اين آثار، بازمانده ارگ شهرى است كه در جلگه مرودشت جاى داشته و خشايارشا آن را «پارتينه» خوانده است. تخت جمشيد در ارتفاع ٧٧٠، ١ مترى از سطح دريا و بر صخره‌اى در دامنه كوه رحمت (مهر يا كُهمِهْر) بنا شده است. شكل آن به كثير الاضلاعى مى‌ماند كه ابعادش در شمال ٣٠٠، در شرق ٤٣٠، در جنوب ٣٩٠ و در غرب ٤٥٥ متر مى‌باشد.
آثار تخت جمشيد به چهار دسته تقسيم مى‌شود:
١. خزانه واقع در جنوب شرقى كه اصل آن ساخته داريوش بزرگ است و بعدها خشايارشا با ايجاد تغييراتى آن را به صورت مستطيلى با ابعاد ١٤٠ متر درازا و ٥/ ٧٧ م پهنا درآورد.
٢. در ربع جنوب غربى كاخهاى اختصاصى داريوش (تَچَرْ) و خشايارشا (هَديش) و بنايى نامشخص واقع است. «كاخ سه درى» يا «كاخ مركزى» نيز كه خشايارشا آن را ساخته و اردشير يكم تمام كرده است، درست ميان تخت جمشيد قرار دارد. در جنوب حياط (كاخ) تَچَرْ و در غرب هديش «كاخ اردشير يكم» بوده است. در شرق حياط هديش و غرب خزانه، «حرمسراى خشايارشا» واقع است.
٣. در ربع شمال شرقى صفحه، «كاخ صد ستون» و دروازه نيمه تمام حياط شمالى آن و نيز جايگاه قراولان واقع است.
٤. شمال غربى محوطه مشتمل است بر پلكان بزرگ دو جانبه شمال غربى و «دروازه ملل» يا «دروازه خشايارشا» و كاخ بزرگى كه به آپادانا شهرت يافته، گرچه اين نام در كتيبه‌هاى تخت جمشيد نيامده است. «١»