معارفقرآن(ج1) - جمعی از نویسندگان - الصفحة ١٢٣
«مَنِ اسْتَشارَهُ اخُوهُ الْمُؤْمِنُ فَلَمْ يُمَحِّضْهُ النَّصيحَةَ سَلَبَهُ اللَّهُ لُبَّهُ» «١» كسى كه مورد مشورت برادر مؤمناش قرار گيرد، پس نصيحت خود را براى او خالص نكند، خداوند عقل او را از او مىگيرد.
مرحله تصميم نهايى پس از مشورت و آگاهى از آراى ديگران، مرحله جمعبندى و تصميم نهايى فرا مىرسد. در اين مرحله بايد از ميان عقايد و افكار گوناگون كه عرضه شدهاست، يكى را كه صحت آن با دلايل و شواهد بيشترى تأييد و تقويت مىشود، برگزيند يا آنكه از حاصل آن آرا، طرحى نو درافكند و تصميم نهايى و قاطع را بگيرد. نرمش و انعطاف، هنگام مشورت، بايد جاى خود را به قاطعيت و تصميم خلل ناپذير و به تعبير آيه مورد بحث «عزم» بدهد.
در اين آيه، مشورت به جمع و «عزم» به شخص رسول اكرم (ص) وابسته شده و اين بدان معناست كه بررسى و مطالعه جوانب مختلف مسائل اجتماعى، بايد به صورت دستهجمعى انجام شود، ولى در مرحله تصميم بايد اراده واحدى به كار افتد و از هرج و مرج جلوگيرى شود.
تصميم و توكل «فَأِذا عَزَمْتَ فَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ» هنگامى كه تصميم نهايى را گرفتى، بر خدا توكل كن.
اين جمله بدين معناست كه در عين فراهم آوردن اسباب و وسائل عادى، استمداد از قدرت بىپايان الهى را فراموش مكن.
پيغمبر گرامى (ص) به عربى كه پاى شترش را نبسته و آن را بدون زانوبند رها ساختهبود و اين كار را توكل بر خدا مىپنداشت، فرمود: