جريان شناسى سطح(3) - قنبری، آیت - الصفحة ٢٤

الف: اكثريت مشروطه خواه‌ رهبرى روحانيت مشروطه‌خواه را در داخل كشور آيت‌اللَّه طباطبايى وآيت‌اللَّه بهبهانى بر عهده داشتند. رهبرى اصلى نهضت بر عهده آيت‌اللَّه آخوند ملا كاظم خراسانى و آيت‌اللَّه نائينى بود كه در نجف اشرف سُكْنا داشتند. روحانيت مشروطه خواه با توجه به ساختار استبدادى دولت قاجار، باور داشتند كه مى‌توان ميان اسلام و مشروطيت آشتى برقرار كرد.
مهم‌ترين اشكال و نقدى كه بر اكثريت مشروطه خواه در تشكيلات روحانيت داخل كشور وارد است، اعتماد آنان به روشنفكران سكولار بود. در پرتو اين اشتباه بعدها روشنفكران با كنار زدن روحانيت، همه زحمات آنان را بر باد دادند.
ب: اقليت مشروعه خواه‌ رهبرى جناح اقليت در تشكيلات روحانيت مشروعه خواه را، آيت‌اللَّه شيخ‌فضل‌اللَّه نورى در دست داشت. از علماى نجف نيز آيت‌اللَّه سيد كاظم يزدى از حاميان او به شمار مى‌آمد.
مشروعه خواهان، با تأكيد بر مشروطه مشروعه، نظام مشروطيت را امرى وارداتى دانسته، باتوجه به حمايت انگليسى‌ها از آن، نتيجه‌اش را اضمحلال دين و انحطاط اسلام مى‌دانستند. دغدغه اصلى شيخ فضل‌اللَّه نورى، اجراى شريعت اسلام بود. او با تيزهوشى و آينده‌نگرى‌اش، در پى‌گيرى اين هدف به هيچ وجه كوتاه نيامد و تا پاى جان ايستاد و سرانجام به شهادت رسيد. بد شانسى اين جناح ضد مشروطه بودن سلطنت طلبان حاكم بود؛ مسئله‌اى كه باعث شد تا بسيارى از افراد به حقيقت مبارزه و خواست شهيد شيخ فضل‌اللَّه نورى پى نبرند. در اين دوره همچنين دو حزب «دموكرات» و «اعتدال» فعال بودند. حزب دموكرات را روشنفكران و حزب اعتدال را روحانيت مشروطه خواه يعنى آيت‌اللَّه طباطبايى و بهبهانى رهبرى و هدايت مى‌كردند. در تركيب اين حزب با هدف تقويت مشروطه و صيانت از مذهب شيعه، سيزده روحانى حضور داشتند. «١» اين نكته را نبايد فرو گذاشت كه سرانجام، پى‌آمدهاى منفى انقلاب مشروطه، بسيارى از روحانيان را نسبت به دخالت در سياست دلسرد ساخت.