جريان شناسى سطح(3) - قنبری، آیت - الصفحة ٤٣
از جمله احزاب و گروههاى عمده وابسته به اين جريان، به حزب وطن، حزب اراده ملى، حزب دموكرات ايران، حزب مردم، حزب مليون، كانون مترقى، حزب ايران نوين و حزب رستاخيز ملت ايران مىتوان اشاره كرد.
حزب وطن و اراده ملى هر دو به وسيله سيد ضياء الدين طباطبايى، همكار رضا خان در كودتاى انگليسى ١٢٩٩ ش. تأسيس شد. حزب وطن در سال ١٣٢٢ ش. و حزب اراده ملى در سال ١٣٢٣ ش تشكيل شد. با تأسيس حزب جديد، حزب وطن تحت الشعاع آن قرار گرفت. اين دو حزب تا اواسط سال ١٣٢٤ ش. توانستند به حيات خود ادامه دهند. «١» حزب دموكرات ايران را احمد قوام السلطنه به سال ١٣٢٥ در دوران نخست وزيرى خود بنيان نهاد. اين حزب به دليل اختلافات داخلى سرانجام از صحنه سياسى كشور بيرون رفت.
احمد قوام السلطنه در ابتدا قوه مقننه و مجريه را در دست داشت؛ اما وقتى قدرت سياسىاش رو به افول نهاد و كابينهاش سقوط كرد، حزب او نيز در عمل از ميان رفت. «٢» حزب مردم در ارديبهشت ١٣٣٦ ش. اعلام موجوديت كرد، رهبر اين حزب اسداللَّه علم نخست وزير وقت بود. اين حزب نيز همواره از اختلافات درونى رنج مىبرد و سرانجام در سال ١٣٥٣ ش. با برقرارى نظام تك حزبى از ميان رفت. «٣» حزب ملّيون را در سال ١٣٣٧ ش. دكتر منوچهر اقبال نخست وزير وقت تشكيل داد.
اين حزب به عنوان حزب اكثريت (داراى اكثريت كرسىهاى مجلس) در مقابل حزب مردم به عنوان اقليت، نقش ايفا مىكرد. حزب ملّيون عمر كوتاهى داشت. پس از انتخابات مجلس دوره بيستم شوراى ملى، به دليل رسوايى و تقلبى كه در انتخابات پيش آمده بود، رهبر حزب از مقام نخست وزيرى استعفا كرد و با روى كار آمدن دولت شريفامامى، اين حزب به كلى از ميان رفت. «٤»