مبتنى بر تفسير اومانيستى و انسان مدارى از عالم و آدم، بارزترين دستورالعمل‌هاى سياسى و اجتماعى قرون جديد را پيشنهاد و سال‌هاى متمادى بشر مفلوك را به خود مشغول كردند. جمله اين ايدئولوژى‌ها به قول «ماركس» با هدف تغيير جهان پاى در ميدان گذاردند و ميدان پركشمكش و پرغوغايى را ايجاد كردند[١].

سلب حيثيت معنوى از هستى در تاريخ جديد غربى، انسان را از «تعهد دينى» آزاد ساخت ليكن سرگشتگى و حيرانى را روزى او ساخت تا در اشتغال بى‌وقفه در «سياست، توسعه، مدرنيته و نزاع بى‌پايان قدرت‌طلبانه» همه هستى و سرمايه‌هاى وجود خود را از دست بدهد.

با مطالعه‌اى ساده در تاريخ ايدئولوژى مى‌توان دريافت كه ارمغان جمله ايدئولوژى‌ها در چهار عبارت ساده: بازى سياسى، تلاش براى توسعه، شهوت مدرنيته و بالاخره نزاع بى‌پايان براى قدرت بيشتر خلاصه مى‌شود.

اين همه به معنى اشتغال مداوم به «عمل»، بدون اتكا به «نظر» و نوعى عمل‌زدگى (پراگماتيسم) بى‌وقفه بود كه طريق هرگونه آگاهى و معرفت از طريق تفكر و دين را براى انسان سد كرد.

شايد به همين جهت است كه انسان على‌رغم دست‌يابى به تكنيك و تكنولوژى، همه آرامش جان را از دست داده است. اين سخن ناظر بر تأييد و تأكيد بى‌عملى و «انفعال» نيست. عمل در تاريخ بحران‌زده غربى، ناظر بر هيچ حكمت، دين و حتى فلسفه به معنى اصيل لفظ نيست. اين عمل، متكى به صورتى و سايه‌اى از تفكر فلسفى يعنى ايدئولوژى (غاصب دين و حكمت) عين ظهور امارگى نفس است. ورنه از دوران كهن و در ميان متقدمين از ميان فلاسفه، «سياست مدينه» به عنوان «حكمت عملى» با تكيه بر حكمت نظرى امر تدبير در امور ملكى و تنظيم مناسبات و معاملات مردم را عهده‌دار بوده است. در واقع همراهى و پيوستگى تمام ميان عمل و نظر به تمامى اعمال معنى و سمت و سوى متعالى و حكيمانه مى‌بخشيد و مانع از ظهور و بروز آمادگى و در نتيجه اغتشاش و بحران مناسبات مى‌شد.

«ايدئولوژى» به عنوان نظام‌نامه و پشتوانه ضعيف، نفسانى و سست عمل در تاريخ معاصر، متكى به خودبنيادى است. از اين رو، اين عمل، ره به ديارى روشن و سرانجامى ميمون نمى‌پويد. به عبارتى اين عمل، عمل على (ع)[٢] و انبياى عظام الهى نيست كه مترادف با «طاعت» باشد. تكيه‌گاه عمل- اطاعت و بندگى- در حوزه معارف دينى ديانت و معرفت است و از همين منظر، تجلى بندگى در عمل فردى و جزئى، منجر به ظهور «عبوديت» و «اراده معطوف به حق» مى‌شود.

حسب سنت لايتغير هستى‌[٣]، عمل متكى به ايدئولوژى بريده از ديانت، عين انانيت و خودبنيادى است و بحران نتيجه قطعى و محتوم آن.[٤]

حاصل محتوم ايدئولوژى به هر نحو و صرف‌نظر از عنوان و مبدع آن، «اراده معطوف به قدرت»، امپرياليسم و استكبار ورزى است. خواه در هيتلر ظهور كند و يا موسولينى و يا كاپيتال دموكراسى امريكايى.

عوامل مؤثر در تحولات‌

اجتماعى غرب و شروع‌

تاريخ جديد:

جنگ‌هاى صليبى‌

فتح اندلس‌

كشف قاره امريكا

١٥١٧- ١٤٩٢

نتيجه:

احياء منابع كهن فلسفى يونان‌

مشاهده تجربه پيشرفت‌

مسلمين‌

شكل‌گيرى بوژروازى‌

ايجاد انگيزه براى تغيير

نتيجه:

جنبش عقلى رنسانس ١٧٠٠- ١٤٠٠

جنبش امانيسم ١٥١٧- ١٤٦٩

پروتستانتيزم ١٥٦٤- ١٥١٧

روشنگرى ١٩٠٠- ١٧٠٠

انقلاب فرانسه ١٨١٥- ١٧٨٨

نتيجه:

تولد نظام معرفتى جديد

بسط فرهنگ غربى و ليبراليسم‌

شكل‌گيرى امريكا

شروع استعمارگرى‌

غلبه متدولوژى و علوم جديد

شكل‌گيرى تمدن غربى‌

بى‌گمان بحران حاصل و محصول «تزاحم و بن‌بست» است و درهم ريختگى، آشوب و انفعال محصول طبيعى و ناگزير آن. خروج از اعتدال و مشى در طريق افراط و تفريط و تبديل شدن «خودكامگى و خودبنيادى» به مشى عمومى مردم در خود و با خود تزاحم، بن‌بست و بحران را خواهد داشت.

اگرچه در هر دوره‌اى حسب شرايط مختلف نحوى‌