«اين احاديثى كه بيانگر دو غيبت براى قائم عليه السلام است، احاديثى است كه بحمدالله نزد ما از صحت برخوردار است و خداوند گفتارامامان راروشن نموده و دليل راستگويى ايشان را در آن آشكارساخته است.»[١] در عين حال «ساشدنيا» ازنويسندگان معاصر، مى نويسد:

«قابل توجيه است بپذيريم كه دوران غيبت صغرى، كه نواب خاص امام زمان عليه السلام در آن دوره، مسؤوليت نيابت را به عهده داشتند ونزديك به هفتادسال ازتاريخ را به خوداختصاص دادند، مصادف و مقارن با خلافت شش تن از خلفاى عباسى بوده است.

تقسيم غيبت كوتاه و طولانى، ابداع فقهاى اماميه باشد، در تاييد اين تقسيم بندى، احاديث ياابداع شده ياتفسير گرديده اند تا وضعيت راآنچنان كه ظاهر شده باآن تطبيق دهند.»[٢]

چنين نظريه اى بسى ناانصافى است، چون اعتقاد به دو غيبت، پس از رحلت نايب چهارم به وجودنيامده و توسط علماى شيعه ابداع نشده است، بلكه اين موضوع، سالهاقبل از غيبت صغرى در گفتارنورانى پيامبر اكرم و امامان پيشين ما بيان شده بودوعلماى شيعه آن راجمع آورى كرده و تبيين نمودند.[٣]

نيابت‌

در هيچ يك از دو غيبت، صغرى و كبرى، پيوند امام دوازدهم حضرت حجة بن الحسن المهدى عليه السلام با مردم، به طور كلى، گسسته نبوده است؛ زيرا در هر دو غيبت، امر «نيابت» وجود داشته و دارد و از طريق نايبان، ارتباط امام بامردم برقراربوده است.

همان طورى كه گفتيم، غيبت امام دوازدهم عليه السلام به دو مرحله تقسيم گشت و به تبع آن، نيابت نيزهمين گونه است؛ يعنى، داراى دومرحله است و دوگونه: نيابت خاصه، در غيبت صغرى، و نيابت عامه، درغيبت كبرى.[٤]

نيابت خاصه و نيابت عامه‌

نيابت خاصه، آن است كه امام اشخاص معين و مشخصى را نايب خود قرار دهد و به اسم و رسم او رامعرفى كند، همان طورى كه امام حسن عسكرى عليه السلام اين كار را انجام داد و فرمود:

«العمرى وابنه ثقتان، فمااديااليك عنى فعنى يؤديان و ما قالا لك فعنى يقولان»[٥]

عمرى (عثمان بن سعيد) و پسرش (محمدبن عثمان) مورد اعتماد هستند، هرچه آنها به تو برسانند از من مى رسانند وآنچه به تو بگويند از جانب من مى گويند.

و در جاى ديگر فرمود:

«و اشهدوا على ان عثمان بن سعيدالعمرى وكيلى و ان ابنه محمدا وكيل ابنى مهديكم»[٦]

گواه و شاهد باشيد كه عثمان بن سعيد عمرى (نايب اول) وكيل من است وفرزندش محمد بن عثمان (نايب دوم) وكيل فرزند من، مهدى شمااست.

حضرت حجة بن الحسن المهدى عليه السلام نايبان بعد از عثمان بن سعيد (نايب اول) رابه وسيله نايب قبلش معين مى كرد و به مردم معرفى مى نمود.

نيابت عامه، آن است كه امام عليه السلام ضابطه اى كلى و صفات ومشخصاتى را معرفى و بيان مى كند، در هر عصرى آن صفات وويژگيهاى معين در هر فردى از افرادوجود داشته باشد، نايب عام امام عليه السلام شناخته مى شود. همان طورى كه در احاديث اين ضابطه كلى بيان شده است.

امام زمان عليه السلام در توقيع اسحاق بن يعقوب كه به دست محمدبن عثمان (نايب دوم) صادرگشت، فرمود:

«و اما الحوادث الواقعة فارجعوافيها الى رواة حديثنا فانهم حجتى عليكم و انا حجة الله»[٧]

و اما رويدادها و پيشامدهايى كه درآينده روى خواهد داد، درباره آنها به راويان حديث ما رجوع كنيد؛ زيراكه آنهاحجت من برشمايند ومن حجت خدامى باشم.

و امام صادق عليه السلام فرمود:

«و اما من كان من الفقهاء صائنالنفسه حافظا لدينه مخالفا لهواه مطيعا لامر مولاه فللعوام ان يقلدوه»[٨]

هر كس از فقها نفس خود را از معاصى و محرمات نگهدارى كند و دين خود را حفظنمايد و مخالف هواى خود و مطيع مولاى خود باشد، پس عوام (كسى كه فقيه نيست و قدرت استنباط ندارد) بايد از آن تقليدبكنند.

بنابراين، كسانى كه در دوره غيبت صغرى، نيابت داشتند و بااسم و مشخصات معرفى شده بودند، «نايب خاص» ناميده شده و نايبان خاص امام زمان عليه السلام را نواب خاص «نواب اربعه» مى گويند. و كسانى كه‌