حقيقت‌- تجدد تعينات، به حسب اقتضاى ذاتى، كه نسبيه‌اند و نسبيت عرض است، و العرض لا يبقى زمانين. و به حسب اقتضاى منتسبين اعنى الوجود و العدم طالب و مشتاق عدم‌اند، و بر سرعت تمام سارى و متحرك به مركز فطرت ذاتى خودند كه عدم است، به مثابت جواهر به مراكز[١]: وَ تَرَى الْجِبالَ تَحْسَبُها جامِدَةً وَ هِيَ تَمُرُّ مَرَّ السَّحابِ‌ (٢٧/ ٨٨).

حقيقت‌- ظهور سرعت سريان تعين در زمان از بديهيات است، كه در هر طرفة العين حال را تجددى حاصل مى‌شود تا در مرتبه‌[٢] خويش محكوم عليه نمى‌گردد به ادراك‌[٣]، چه هر يك از اجزاى آنات او مانند نهر جارى و خط ممتد مى‌نمايد.

همچنين تجدد تعين مكان و سرعت سريان آن ظاهر است، چه هر يك از اجزاى جسم محيط كه محل مكان است در حركت مستدير اقتضاى اخفاى جزو ديگر مى‌كند، و شبهت‌[٤] نيست كه مكان مجموع اجزاى آن جسم است و تجدد تعين حركت از ضروريات است، از آنكه خروج از قوه به فعل جز به طريق تدريج صورت نبندد، مگر به تصور مبدأ و منتها و عدم سكون متحرك بينهما.

و چون زمان و مكان و حركت در هر طرفة العين مبدل گردد، ضرورت بود كه جهات و اجسام و اعراض ديگر بدين و تيره روند، كه محقق است كه هر آنى و جزوى را از مكان و حركت با هر يك از معروضات ايشان نسبتى است غير نسبت اول، و هر يكى در هر طرفة العين به حسب لبس و خلع تعين وجودى و عدمى خاص مى‌يابند، و اين معنى را محبوس و مقيد زمان و مكان در نيابد: بَلْ هُمْ فِي لَبْسٍ مِنْ خَلْقٍ جَدِيدٍ (٥٠/ ١٥).

[١] - الف: مركز

[٢] - الف، ب: رتبت

[٣] - ب، ج، د: سرعت

[٤] - الف: شك