و حقيقت به رجوع بر نقطه آخرين يعنى انسان به حد تحقيق رسيد، و بيان اين معنى در كتاب عزيز به عبارات مختلفه بود، چنانكه: وَ لَنَبْلُوَنَّكُمْ حَتَّى نَعْلَمَ الْمُجاهِدِينَ مِنْكُمْ وَ الصَّابِرِينَ‌ (٤٧/ ٣١).

حقيقت‌- چون مبدأ و مفهوم هر يكى از جزئيات در حالت فعل و ظهور اسمى خاص بود، و اسما به جملگى، از وجهى كه ناظرند به ذات متحدند كه موصوف جمله لفظ اللّه است، لا جرم هر يكى از ذرات وجود و اگر هم خود به قدر جزو لا يتجزى بود به حسب قوت مشتمل باشد بر جمله مراتب جزئيات، و ذات مقدس به جميع وجوه اسما و افعال ناظر و قيوم آن جزوى بود: فَأَيْنَما تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ‌ (٢/ ١١٥).

حقيقت‌-[٢]- ظهور احكام جزوى در كلى موجب تجزى و تعدد و تغيير نيست كه او به جمله جزئيات محيط و شامل، و در ذرات خويش بسيط و كامل است و علم و غيره كه نسبت است جز به يك وجه نيست كه كثرت و اختلاف متعلق موجب كثرت و اختلاف متعلق نيست على الخصوص نسبت عدمى و اعتبارى.

بلكه او تعالى به كليت خويش در هر ذره‌اى از ذرات وجود متجلى است و حكم مراتب در هر ذره‌اى الى ما لا نهاية بر يك وجه بى‌تعدد و تغير بدو ثابت.

به اندك‌[٣] فراستى اين معنى ادراك توان كرد. چون به حقيقت عدميات و اعتباريات رسند، و حينئذ جمله مشكلات و مغالطات وهمى و خيالى و عقلى منحل‌[٤] گردد: إِنَّ اللَّهَ واسِعٌ عَلِيمٌ‌ (٢/ ١١٥).

[١] - ج، د: تغيير و تكثير

[٢] - ج، د: قاعده

[٣] - الف:« تميزى و» اضافه دارد.

[٤] - الف: متحد