تمثيل‌- چون آتش در سنگ و آهن، و ميوه و درخت در دانه، و آب در زمين، و صفا در آهن، علم و ايمان در نفوس‌[١] مركوزاند، و اخراج آن را اسباب است، آيينه علم جز تذكر نيست: وَ لَقَدْ يَسَّرْنَا الْقُرْآنَ لِلذِّكْرِ فَهَلْ مِنْ مُدَّكِرٍ (٥٤/ ٤٠).

حقيقت‌- آن‌چنان كه نفس ادراك كه معرفت است مقتضى عبادات‌[٢] اضطرارى و رحمت عام است، ادراك ادراك كه علم است مستلزم عبادات‌[٣] اختيارى و سير و سلوك و رحمت خاص است: وَ ما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَ الْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ‌ (٥١/ ٥٦).

فايده‌- مظهر اين رحمت همچنان‌[٤] مظهر رحمت عام است‌[٥] كه: بِالْمُؤْمِنِينَ رَؤُفٌ رَحِيمٌ‌ (٩/ ١٢٨).

حقيقت‌- مبدأ اين نوع از كثرت، عبادت‌[٦] و بعد عدمى است كه تعظيم امر نسبى است، كه كثرت متحقق‌[٧] نگردد الا بدين و اين نسبت به يقين، كه مقام وحدت است و كشف حقيقى، ساقط مى‌گردد: وَ اعْبُدْ رَبَّكَ حَتَّى يَأْتِيَكَ الْيَقِينُ‌ (١٥/ ٩٩).

حقيقت‌- و اصل كامل در وقت استغراق مقام معرفت اگر به علم پردازد، كه از رهگذر حواس داخلى و خارجى حاصل مى‌شود، محجوب گردد: لَنْ تَرانِي وَ لكِنِ انْظُرْ إِلَى الْجَبَلِ‌ (٧/ ١٤٣).

فرع‌- چون متنزل‌[٨] شود جهت ارشاد و تكميل به حسب مرتبه كمال وصال به آيات نزول كند، اعلى منزل او آيت كبرى بود و بيان وجدان آن جز به طريق اجمال ممكن نشود:

فَأَوْحى‌ إِلى‌ عَبْدِهِ ما أَوْحى‌ (٥٣/ ١٠).

حقيقت‌- غايت علم اعنى ادراك ادراك عدم ادراك است، چه مدرك حقيقى‌

[١] - ه: علم در عقل و ايمان در نفس

[٢] - ج، د: عبادت

[٣] - ج، د: عبادت

[٤] - ه:« كه» اضافه دارد.

[٥] - ه:« مظهر رحمت خاص است» اضافه دارد.

[٦] - ه: نوع عبادت از مقام كثرت

[٧] - الف: محقق

[٨] - ب: منزل