بلکه می‌خواهیم بگوییم حادثه اتفاقی در هر یک از مثالها ارتباطی به علل و عواملی که در مثال ذکر شده نداشته از جریان آنها پیش بینی نمی‌شد. مثلًا در مثال محصول و سرما (مثال ١) طبیعت درختهای میوه و سبز شدن بهاری و شکوفه باز کردن و بار نگاه داشتن و به واسطه تغذیه میوه را بزرگ نمودن و بالاخره این مجموعه، این غایت را (سرما و از میان رفتن میوه) در دنبال خود نداشت و پیش بینی‌

هدف معین می‌شود. در طبیعت موجوداتی مشاهده می‌شود که از میلیاردها جزء مادی ترکیب یافته‌اند و مجموعا یک واحد را تشکیل داده‌اند و در یک خط سیر تکاملی سیر می‌کنند و همواره به نفع بقای خود فعالیتها می‌کنند و مواد داخلی و مواد خارجی را به طرزهای عجیب و حیرت آوری استخدام می‌کنند چنانکه از مطالعه عالم نباتات و حیوانات پیداست. تنها مطالعه یک برگ از برگهای درختان سبز کافی است که یک دفتر از این تشکیلات و انتظامات را به ما نشان بدهد. در مواردی که طبیعت با هزارها هزار اقسام فعالیت، نسبت متساوی دارد فقط آن فعالیت را به خرج می‌دهد که وی را به مقصد و هدف معین می‌رساند. و از طرفی ثابت شده که روابط فیزیکی و مکانیکی اجزاء ماده کافی نیست که حرکت موجوداتی را که در خط سیر تکاملی حرکت می‌کنند توجیه کند و این اعمال هدفی غالبا در وجود حیوانات نیز مخفی از شعور و از اراده آنها انجام می‌یابد. توافق و هماهنگیهایی که در وجود نباتات و حیوانات است با روابط مکانیکی که اجزاء آنها را به منزله یک دستگاه ماشین فرض کنیم قابل توجیه نیست چنانکه در علوم امروز ثابت و مبرهن شده است. علیهذا مبدأ این توافق و هماهنگی بین اجزاء مختلف طبیعت چیست؟ و چرا یک مجموعه از ذرات، واحدی را تشکیل می‌دهند و آن واحد یک سیر تکاملی را آغاز می‌کند؟ و به عبارت دیگر این توجه به هدف بین مجموعه‌های مختلف که ما در طبیعت می‌بینیم از کجا پیدا می‌شود؟ و از چه راهی قابل توجیه است؟ زیرا نه خود طبیعت شاعر است و نه این هدفها مقتضای ذات هر واحد از اجزاء این مجموعه‌هاست.

پاسخ این سؤال را در مقاله‌های آینده خواهیم داد. در اینجا همین قدر اشاره می‌کنیم که همین جهت است که فلاسفه را مجبور کرده است که به یک «اصل تنظیم کننده» اعتراف کنند و برای تمام جهان یک حیات کلی قائل شوند که او به منزله جان جهان و جهان همچون بدن اوست و این جهت بالاخره ما را مذعن می‌کند که به‌