و همچنین می‌گوییم با اتومبیل از تهران ساعت ٩ به سوی قزوین رهسپار شدیم و بنا بود تا ساعت دوازده برسیم ولی اتفاقا میان راه ماشین عیب کرده یک ساعت ما را لنگ نمود.

و همچنین می‌گوییم چند سال پیش اوضاع اقتصادی و آرامش کشورها بد نبود و مردم دست به اصلاحاتی زده بودند، اتفاقا جنگ جهانی دوم پیش آمده نظام موجود زندگی را به هم زد.

علت فاعلی قطع نظر از علت غائی فاعل بالقوه است نه بالفعل و ناقص است نه کامل و با علت غائی است که فاعل تمام و علت تامّه می‌شود. حکما گفته‌اند که علت غائی مکمل فاعلیت فاعل است و ایندو در یکدیگر مندرج‌اند.

سخیف‌تر از این اشکال این است که بگوییم چون اصل غائیت مستلزم انتخاب وسیله است پس مستلزم اختیار است و چون اختیار منافی با جبر و ضرورت علّی و معلولی است پس اصل غائیت منافی با ضرورت علّی و معلولی است و از طرف دیگر اصل ضرورت علّی و معلولی پایه نظام قطعی موجودات است پس اصل غائیت منافی با نظام قطعی موجودات است.

پاسخ این اشکال نیز از آنچه در مقاله ٨ و این مقاله گفته شد روشن است و ما ثابت کردیم که اختیار در انسان منافی با ضرورت علّی و معلولی نیست بلکه ثابت کردیم که نفی ضرورت علّی و معلولی منافی با اختیار و آزادی انسان است تا چه رسد به نوع انتخاب و اختیاری که طبیعت در سیر تکاملی خویش می‌کند.

بنا بر اصل غائیت، نظام قطعی علّی و معلولی موجودات، صورت کامل‌تری به خود می‌گیرد زیرا اگر ما در قانون علیت تنها علت فاعلی را دخیل بدانیم، یعنی علل فاعلیه را بلاغایت و بلاهدف بدانیم، هر چند موجودات همه با یکدیگر مرتبط و متصل خواهند بود ولی روابط منحصر خواهد بود به روابطی که بین هر فعل و فاعل بلاواسطه خودش هست، ولی بنا بر اصل غائیت علاوه بر رابطه‌ای که همواره بین فعل و فاعل هست یک رابطه خاصی نیز بین هر فاعل و نتیجه فعل هست و مثل این است که یک نوع جذب و انجذابی بین ایندو برقرار است و به عبارت دیگر بنا بر انکار اصل علت غائی یگانه چیزی که حوادث را به جلو می‌برد رابطه‌ای است که بین حوادث حاضر و حوادث گذشته است و این حوادث گذشته است که در پشت سر این حوادث واقع‌