علتی دیگر فوق انسان دارد ولی در طول همدیگر نه در عرض همدیگر، یعنی علتی فوق انسان فعل انسان را از راه اراده انسان اراده می‌کند و انسان فعل را به واسطه‌

مانند برگ کاهی بر روی یک سیل خروشان، بی اختیار از این سو به آن سو ببرد.

انسان وجداناً احساس می‌کند که در هر حالتی و تحت هر شرایطی در انتخاب فعل یا ترک آزاد است. انسان بالوجدان احساس می‌کند که قدرت مقاومت در مقابل عوامل مادی به خاطر حفظ فضیلت اخلاقی و غیره در وی موجود است. انسان وجدانا احساس می‌کند که استعداد پذیرفتن تکلیف و قانون و مسؤولیت را دارد و از این لحاظ با جمادات و نباتات و حیوانات فرق دارد و همان طوری که در متن بیان شده: «اگر انسان خود را فطرتاً مختار نمی‌دانست هیچگاه با فکر و تروّی، فعلی را انجام نمی‌داد و یا ترک نمی‌کرد و هرگز اجتماعی را که دارای شؤون مختلفه امر و نهی و پاداش و تربیت و سایر توابع است بر پا نمی‌کرد». انکار این مطلب انکار یک امر بدیهی و وجدانی است و یک نوع سفسطه به شمار می‌رود.

مولوی می‌گوید:

در خرد جبر از قدر رسواتر است‌		زانکه جبری حس خود را منکر است‌
منکر حس نیست آن مرد قدر		فعل حق حسی نباشد ای پسر
درک وجدانی به جای حس بود		هر دو در یک جدول ای عم می‌رود
اینکه گویی این کنم یا آن کنم‌		این دلیل اختیار است ای صنم‌

مقصود مولوی از «مذهب قدر» در اینجا «مذهب تفویض» است که قبلًا شرح دادیم. بعضی در اصطلاحات خود به مذهب تفویض، «قدر» می‌گویند و بعضی به مذهب جبر، و این خود یک علت تاریخی دارد.

این گونه سفسطه‌ها و انکار بدیهی‌ها به طور کلی دو علت عمده دارد: به هم خوردن تعادل فکری، اغراض فاسد اجتماعی. برخی در اثر ضعف نیروی تعقل و برخورد با استدلالهای پر پیچ و خم، تعادل فکر خود را از دست داده و علی رغم وجدان فطری خود اظهار نظر می‌کنند و برخی دیگر اغراض فاسد اجتماعی محرک آنها واقع شده که برای آنکه خود برای خود عذری بتراشند متوسل به سفسطه می‌شوند.

راه معالجه دسته اول تمرین و ممارست منطق و استدلال و تقویت قوه تعقل آن‌