و بسیار روشن است که همه این احوال و شرایط، بی واسطه و مستقیماً با خود نوزاد (معلول- پدیده تازه) سر و کار نداشته بلکه مختلف بوده و برخی از آنها شرط شرط و برخی شرط شرط شرط می‌باشد چنانکه انجام یافتن عمل تناسلی ارتباط مستقیم و بلافاصله‌ای که دارد با استقرار منی در رحم است نه با تولد نوزاد.

تنها در میان اجزاء علت، آنهایی که تماس مستقیم با معلول دارند با نابود شدن آنها پدیده معلول موجود نخواهد بود، چنانکه اگر ماده‌ای را که نوزاد با وی موجود است و یا صورت نوزاد انسانی را و یا کننده این کار را یعنی فاعل ترکیب را معدوم فرض کنیم نوزادی در میان نخواهد بود. انسان نوزاد، بی ماده معنی ندارد و همچنین ماده‌ای که صورت نوزاد انسانی را ندارد انسان نخواهد بود و همچنین فاعل کار ترکیب هرگاه دست از کار بکشد کار همان جا متوقف و نیمه خواهد ماند. پس در هر حال وجود علت به همراه معلول ضروری است.

اشکال‌

بیان گذشته درست است مگر در فاعل، و در حقیقت خرده‌گیری ما نیز در اطراف همین علت فاعلی می‌باشد.

حرکات که معلولات واقعی وجود آنهاست شرط است؛ و از همین جا می‌توان فهمید که بنا بر اصل حرکت و تکامل ذاتی اشیاء و اینکه وجود هر موجودی از موجودات طبیعت یک وجود سیال و متغیر و متحرکی است و هویت این موجودات را «حرکت» تشکیل می‌دهد و بنا بر نظریه فوق که «حرکت» حادثه‌ای است که علاوه بر شرایط و معدّات و مجاری و مراحل، به «محرک» و «فاعل مباشر» نیازمند است؛ وجود یک محرک دائم و باقی و مباشر را باید تصدیق و اذعان نمود (تفصیل این مطلب در مقاله ١٠ که مستقیماً از حرکت و زمان بحث می‌شود خواهد آمد).

اشکال:

نظریه فیزیکی نیوتن که با تجربه‌های غیر قابل انکاری تأیید شده و می‌گوید «هر جسمی همیشه ...» مناقض استدلالات عقلانی فوق است و بدیهی است که هرگاه یک قاعده عقلانی مناقض تجربیات دقیق در آید اعتباری ندارد.

پاسخ:

پاسخ این اشکال را در پاورقی بعدی توضیح خواهیم داد.