اصول فلسفه و روش رئالیسم ط-صدرا - علامه طباطبایی با مقدمه و پاورقی استاد مطهری - الصفحة ٢١٩ - ٤ نظریه فقر وجودی

خاصه را دارند چنانکه در جای ویژه خود خواهد آمد ان شاء اللّه تعالی.

گذشته از اینها پاسخ جمله اخیره اشکال را (هرگز نمی‌شود به مجرد قیاس عقلی اعتماد نمود) در مقاله پنجم دادیم.

(٦). چون احتیاج معلول به علت در وجود خودش می‌باشد، از این روی دیگر نمی‌شود معلولی را علت علت خودش فرض کرد و این گونه علیت بی‌واسطه یا

---

نظریه فقر وجودی که در مقابل سه نظریه گذشته است نتیجه قطعی اصول «حکمت متعالیه» است و بیشتر از هر چیز با اصالت وجود و تشکک وجود رابطه دارد. روی نظریه اصالت وجود در تحقق و در مجعولیت، از نظریه ماهوی که مورد قبول قاطبه حکمای پیشین بوده برای همیشه باید دست کشید ولی چیزی که موجب تعجب می‌شود این است که پیروان حکمت متعالیه و حکمای اصالت وجودی نیز در اظهارات و استدلالات خود به همان نظریه ماهوی اعتماد کرده‌اند و آن را مقبول و مسلّم گرفته‌اند و تاکنون دیده نشده که خدشه‌ای بر آن وارد کرده باشند. شاید علت این اعتماد این است که نتیجه این استدلال با نظریه فقر وجودی یکی است و همان طوری که طبق نظریه ماهوی، حدوث موجودات دلیل بر امکان ماهوی و کاشف از عدم وجوب ذاتی آنهاست، طبق این نظریه نیز حدوث موجودات دلیل احتیاج وجودی و وابستگی آنها به شرایط و مقدمات خاصی است، و ایضا همان طوری که طبق نظریه ماهوی قدم زمانی با معلولیت منافی نیست، طبق این نظریه نیز منافی نیست. مطابق نظریه ماهوی، ماهیت داشتن نشانه تساوی نسبت ذات شئ با وجود و عدم (امکان) است و این تساوی دلیل بر احتیاج به علت و مرجّح است؛ در این نظریه نیز (به بیانی که در مقاله ١٤ خواهد آمد) ماهیت داشتن دلیل بر فقر وجودی است. پس نتیجه محاسبه طبق این دو نظریه یکی است و هر چند اصول نظریه ماهوی غلط است ولی چون بالمآل همان نتیجه را می‌دهد که نظریه فقر وجودی می‌دهد و از طرفی محاسبه‌اش آسان‌تر است، مانعی ندارد که در قسمتهای مقدماتی آن را به کار ببریم، درست مثل اینکه ما می‌دانیم اصول و مبانی اولی هیئت بطلمیوس (ptolemaios( غلط است و اصول هیئت کپرنیک (Copernic( صحیح است ولی هیچ مانعی ندارد که برای اندازه گیری برخی حرکات اجرام آسمانی و پیش بینی خسوف و کسوف و بعضی چیزهای دیگر با اصول بطلمیوسی محاسبه کنیم به جهت آنکه نتیجه محاسبه در