ما موارد زیادی داریم که ماده یا موضوع اثر، اثر را به نحو لزوم، پیوسته همراه خود دارد بی‌اینکه نیازی به علت فاعلی داشته باشد چنانکه مثلًا نور، حرکتی معادل سیصد هزار کیلومتر در ثانیه (تقریباً) دارد و این حرکتی است که معلول موضوع خودش بوده و فاعل موجد نمی‌خواهد، ساده‌تر بگوییم، حرکتی است که‌

«اختیار» به آن چسبیده‌اند بیشتر منافی با اختیار و آزادی انسان در عمل خویش است.

خلاصه نظریه ما راجع به «قانون علیت» از این قرار است:

[١]. قانون علیت و جمیع قوانین منشعبه از آن که در این مقاله بیان شد قوانینی است واقعی و نفس الامری، و مستقل از ذهن و ادراکات ماست.

[٢]. ادراک ذهنی تصوری ما از علیت و معلولیت، ناشی از احساس خارجی نیست، بلکه از مطالعه درونی جوهر نفس و حالات نفسانی ناشی شده به تفصیلی که در مقاله ٥ گذشت.

[٣]. ادراک ذهنی تصدیقی ما راجع به قانون علیت و معلولیت (مناط احتیاج به علت) و متفرعات وی ناشی از حکم عقل است و مستقل از تجربه می‌باشد به تفصیلی که در همین مقاله گذشت.

[٤]. قانون علیت از شؤون «واقعیت مطلق» است و اختصاصی به ماده و روابط مادی ندارد.

[٥]. قانون علیت و منشعبات وی قوانین فلسفی هستند و تحقیق در آنها از حوزه علوم جزئی خارج است.

[٦]. قانون علیت و منشعبات وی ناچار باید به عنوان «اصل موضوع» در علوم جزئی مورد استفاده قرار بگیرد و این علوم از این قوانین نمی‌توانند به کلی بی‌نیاز باشند.

[٧]. علم به علت تامّه موجب علم به معلول است و از این رو از وجود علت می‌توان به وجود معلول پی برد.

[٨]. حوادث این جهان «ضرورت وقتی» دارند یعنی وقوع هر حادثه‌ای فقط در لحظه معین قابل واقع شدن است و پس و پیش ندارد.

[٩]. شرایط و اوضاع زمانی، علت تامّه اوضاع بعدی نیست، بلکه زمینه اوضاع‌