مجاز نیست زیرا چنانکه در مقاله ٧ گفته شد «عدم» یک معنایی است که ساخته ذهن بوده و واقعیتی نسبی دارد ولی با فرض واقعیت برای آن، حکمش همان است و بس) و از همین جا نتیجه گرفته می‌شود که: «شئ در هر حال علت می‌خواهد» (و

قانون علیت‌

ما در بیانات خودمان اصل کلی علیت را از دو قانون دیگر فرعی که آنها را به نام «قانون سنخیت» و «قانون جبر علّی و معلولی» می‌خوانیم مجزا شناختیم، ولی در بیانات بسیاری از دانشمندان این تجزیه به عمل نیامده و همین عدم تجزیه به نوبه خود موجب اشتباهات و سوء استنباطاتی شده است و احیاناً دیده می‌شود که برخی از دانشمندان به قانون علیت حمله کرده‌اند و پس از دقت معلوم شده که حمله آنان به اصل کلی علیت نیست بلکه به یکی از دو قانون منشعب از اصل علیت یا به سایر قوانین منشعبه از آن است. هر چند دقت فلسفی ثابت می‌کند که انکار قانون سنخیت یا قانون جبر علّی و معلولی مستلزم انکار اصل کلی علیت است ولی تأمل در گفتار دانشمندانی که اصل علیت را مورد حمله قرار داده‌اند روشن می‌کند که نظر این دانشمندان اعراض از اصل ارتباط و پیوستگی علّی و معلولی نیست، بلکه منظور اعراض از نظام معین و مرتب علّی و معلولی است که نتیجه قانون سنخیت است یا منظورشان اعراض از عدم جواز انفکاک معلول از علت تامّه است که مفاد قانون جبر علّی و معلولی است.

مثلًا متکلمین آنجا که مدعی می‌شوند که «موجود شاعر مرید، فاعل آثار خویش است نه علت آنها» دو منظور دارند: یکی آنکه می‌خواهند به این وسیله نظریه معروف حکما را در ترتیب صدور موجودات از ذات باری که نتیجه قانون سنخیت است متزلزل سازند و ترتیب سببی و مسببی را انکار کنند و اراده ذات باری را بلاواسطه در هر حادثه‌ای دخالت دهند، و دیگر آنکه می‌خواهند نظریه دیگر حکما را دایر به عدم تناهی بعد زمانی و لایتناهی بودن سلسله زمان و زمانیات که از امتناع انفکاک معلول از علت تامّه نتیجه می‌شود ابطال نمایند، وگرنه آنان نیز معترفند که فاعل، وجود دهنده فعل خویش است و مفهوم «علیت» هم چیزی جز این نیست.

همچنین در اظهارات بعضی از علمای فیزیک نو که قانون علیت تخطئه می‌شود،