اصول فلسفه و روش رئالیسم ط-صدرا - علامه طباطبایی با مقدمه و پاورقی استاد مطهری - الصفحة ١٦١ - آیا موجود معدوم می شود؟
غیر اختیاری، موضوع اختیار (نسبت «امکان») را از اساس و ریشه نفی کرده و در نتیجه در چاله تناقضهای عجیبی افتادهاند و عجیبتر از همه اینکه قول به ثبوت اختیار را مستلزم انکار علیت و معلولیت و قول به اتفاق دانسته و اعتقاد به جبر را
علیت و معلولیت و همچنین ضرورت
علّی و معلولی منحصر به ماده و مادیات
است و غیر ماده مثل نفس انسان و ذات
باری نسبت به آثار خود فاعل است نه
علت، و نسبت معلول به علت
«ضرورت» است ولی نسبت فعل
به فاعل «ضرورت» نیست.
برخی از متکلمین و برخی از اصولیین
هیچ گونه ضرورت و وجوب و جبری بر
اعمال انسان حکومت نمیکند زیرا
افعال انسان با اراده انجام مییابد و
اراده از قانون علیت عمومی آزاد
است.
بعضی از روان شناسان
نظام هستی نظام ضروری است و
استثناپذیر هم نیست و در عین حال
انسان در افعال و آثار خود مختار و آزاد
است و حد اعلای آزادی برای انسان
موجود است و این اختیار و آزادی با
ضرورت نظام هستی منافات ندارد.
نظریه محققین حکمای اسلامی که
مورد اعتماد این مقاله است.
چنانکه از جدول بندی معلوم است مخالفین نظریه ما مجموعا دو صف عمده را تشکیل میدهند: یکی صف کسانی که به ضرورت علّی و معلولی اذعان دارند و قائل به عدم اختیار انسان هستند و دیگری صف کسانی که به نوعی منکر ضرورت علّی و معلولی در مورد افعال انسان هستند و قائل به اختیار میباشند. در حقیقت هر دو صف