امر و نهی و پاداش و تربیت و سایر توابع است بر پا نمی‌کرد، زیرا هر چه شدنی است شدنی است و هر چه نشدنی است نشدنی است و دیگر چیزی که فعلًا نیست و می‌شود بشود نیست و فعلی که اکنون انجام نیافته و می‌توانیم انجام دهیم نداریم.

نمی‌شود و محال است که بشود، افعال و حرکات صادره از انسان نیز که جزئی از حوادث این جهان است همین طور است یعنی آنچه باید از انسان صادر شود خواه نا خواه صادر می‌شود و آنچه باید صادر نشود خواه ناخواه صادر نمی‌شود و هیچ فعلی از افعال انسان نیست که بتوان گفت «ممکن» است صادر بشود و «ممکن» است صادر نشود. پس هیچ گونه اختیار و آزادی برای انسان در اعمال و افعالش نیست زیرا اختیار، امکان است و جبر ضرورت، و چنانکه دیدیم جهان، جهان ضرورت است نه جهان امکان. به عبارت دیگر همان طوری که حرکات اجرام بزرگ و کوچک این جهان از اتم گرفته تا کواکب و سیارات عظیم همه به حکم نوامیس و قوانین ضروری خلاف ناپذیر صورت می‌گیرد و همان طوری که حوادثی مانند خسوف و کسوف و زلزله و آمد و شد روز و شب و نزول برف و باران و غیره تحت تأثیر علل معین، قطعی و قابل پیش بینی است، حرکاتی که از انسان صادر می‌شود و حوادثی که به وسیله انسان رخ می‌دهد نیز همین طور است یعنی این حرکات و این حوادث نیز به حکم قوانین و نوامیس معین صورت می‌گیرد و تحت تأثیر علل معین، قطعی می‌شود؛ از این رو هیچ گونه امکان و اختیار و آزادی در بین نیست و هر چه هست ضرورت و جبر و محدودیت است. پس ما نمی‌توانیم هیچ گونه تکلیف و قانون و مسؤولیت (الهی یا بشری) به عهده بگیریم و نمی‌توانیم مستوجب هیچ گونه پاداش یا کیفری بوده باشیم زیرا تکلیف و مسؤولیت و پاداش و کیفر فرع آزادی است و چون هر چه هست جبر و محدودیت است هیچیک از این امور معنا ندارد.

بدون تردید یکی از معضلات بزرگی که تاکنون فکر دانشمندان را به خود متوجه ساخته این مسأله است و بسیار کم دیده می‌شود که کسی در این مسأله وارد شده باشد و جمیع جوانب و اطراف مسأله را در نظر گرفته باشد و به درستی از عهده حل آن برآمده باشد. غالبا کسانی از مدعیان فلسفه یا روان شناسان یا علمای اخلاق یا اصولیین که وارد این مطلب شده‌اند یا از اول راه خطا پیموده‌اند یا آنکه به قسمتی از مطلب توجه کرده و جمیع اطراف و جوانب مطلب را در نظر نگرفته یا نتوانسته‌اند در