فرض نمی‌تواند چیزی را پیش بینی نموده و از پی چیزی رفته و به کاری اقدام کرده و مقصدی را تعقیب نماید. پس اختیاری که انسان برای خود اثبات می‌کند هویتی بیرون از ذهن نداشته و مفهومی است بی‌مصداق. آنچه در خارج مسلّم است‌

و طرز فعالیت آن جسم جامد گردد.

اما هنگامی که فعالیتهای نباتی را مطالعه می‌کنیم اختلافاتی بین نوع فعالیتهای نباتی و فعالیتهای جمادی ملاحظه می‌کنیم و از آن جمله اینکه آن محدودیت و یکنواختی و بر نهج واحد بودن به آن صورت که در جمادات مشهود است در نباتات نیست زیرا خاصیتی در نبات هست که در برخی موارد می‌تواند مجرای عمل خود را به منظور حفظ بقای خود تغییر دهد و حتی اگر عوامل محیط خارج نامساعد باشد تا حدی می‌تواند در وضع تجهیزات ساختمان داخلی خود، تغییرات متناسب با ادامه بقا در آن محیط ایجاد نماید. گیاهها دارای خاصیت «انطباق با محیط» هستند و این خاصیت مستلزم قدرت تغییر مسیر و مجرای عمل است. ریشه گیاه که در زیر زمین می‌دود اگر به نزدیک سنگی برسد به خودی خود، یعنی تحت تأثیر عوامل داخلی خود، مسیر خود را تغییر می‌دهد. بوته کدویی که به تدریج بزرگ می‌شود و بر روی زمین حرکت می‌کند همینکه به نزدیک دیواری برسد جهت سیر خود را عوض می‌کند و متوجه بالا می‌شود، و همین طور ... پس معلوم می‌شود آن یکنواختی و محدودیت عمل که در جماد هست در نبات نیست و فی الجمله میدان عملی برای نبات هست که برای جماد نیست. البته واضح است که نبات به واسطه پرتو ضعیفی از حیات که به وی رسیده قدرت تطبیق با محیط پیدا کرده و می‌تواند بر ماده بی‌جان سلطه به خرج دهد و آن را تابع خود کند و به منظور حفظ حیات و ادامه حیات تصرفات متناسبی در ماده نماید.

همینکه فعالیتهای حیوانی را مورد مطالعه قرار می‌دهیم می‌بینیم فعالیتهای مخصوص حیوانی یعنی فعالیتهای ارادی حیوان به هیچ نحو آن محدودیت و یکنواختی و بر نهج واحد بودن را ندارد. حیوان در حرکات ارادی خویش از قبیل آب آشامیدن و غذا خوردن و راه رفتن و غیره هیچ گونه محدودیتی ندارد زیرا از طرفی این حرکات و فعالیتها وابسته است به اراده حیوان نه چیز دیگر، و از طرف دیگر یکنواخت و بر نهج واحد نیست. حیوان قادر است در حالی که رو به نقطه‌ای حرکت‌