اصول فلسفه و روش رئالیسم ط-صدرا - علامه طباطبایی با مقدمه و پاورقی استاد مطهری - الصفحة ٢٣٨ - علت فاعلی

«هر فعل یک فاعلی می‌خواهد» و ساده‌تر بگوییم: «هر اثری مؤثری می‌خواهد».

وجود هیچ موجود نیازمند به علت، بی علت فاعلی درست نخواهد شد اگر چه سایر علل را مانند علت مادی و جز آن داشته باشد.

در اینجا بی‌مناسبت نیست که عبارتی را که صدر المتألّهین در رد متکلم معروف امام فخر رازی مربوط به همین موضوع آورده نقل کنیم. وی در جلد چهارم اسفار در مبحث «سعادت و شقاوت حسی» بعد از آنکه برخی از استدلالات فخر رازی را در باب اثبات صانع و همچنین روش تفسیری وی را در قرآن کریم نقل و انتقاد می‌کند می‌گوید:

و اعجب الامور انّ هؤلاء القوم متی حاولوا اثبات اصل من اصول الدین کاثبات قدرة الصانع او اثبات النبوّة و المعاد اضطروا الی ابطال خاصیة الطبایع و نفی الرابطة العقلیة بین الاشیاء و الترتیب الذاتی الوجودی و النظام اللائق الضروری بین الموجودات التی جرت سنة اللّه علیها و لا تبدیل لها، و هذه عادتهم فی اثبات اکثر الاصول الاعتقادیة کما فعله هذا الرجل امام اهل البحث و الکلام.

عجیب‌ترین چیزها این است که متکلمین در مقام اثبات توحید یا نبوّت یا معاد، خود را ناچار می‌بینند که خواص معینه طبایع را انکار کنند و در صدد نفی نظام ضروری علّی و معلولی و ترتیب وجودی موجودات که حکم صریح عقل است و سنّت قطعی ذات باری است و قابل تبدیل نیست بر آیند و اساساً عادت این دسته همواره همین بوده و هست ...

به هر حال ما برای «هستی» نظام متقن و خلاف ناپذیر قائل هستیم و این نظریه را هم از تجربه حوادث روزانه به دست نیاورده‌ایم تا با برخورد تجربه به مشکلاتی پایه نظریه ما سست شود. ما نظریه ترتیب و نظام موجودات را از برهان عقلی کسب کرده‌ایم و این برهان هم از نوع «برهان لمّی» است که از معرفت به «علة العلل» سرچشمه می‌گیرد نه «برهان انّی». تفصیل این مطالب در مقاله ١٤ می‌آید.

در بیانات جینز قانون علیت از قانون ضرورت علّی و معلولی و قانون سنخیت‌